کد مطلب:224125 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:149

محيط علم و دانش در عصر مأمون
مطالب گذشته مقدماتي بود كه ما را به منظور اصلي نزديك مي كند و در اين فصل آغاز مطلب مي شود تا به مقصد كه تأثير شخصيت حضرت ثامن الحجج عليه السلام درعصر مامون و آثار فيوضات و بركات باقيه تعلميات آن حضرت است برسيم و تشريح كنيم بايد ديد محيط علمي عصر مامون چگونه بوده؟



[ صفحه 6]



اين جا بايد دو جبهه مؤثر در نظر گرفته شود - اول نتيجه اقدامات علمي گذشته گان در اين عصر و دوم سبك عمل مأمون در نشر معارف و علوم اسلامي - و لذا ناگزير از دو مقدمه هستم.

-مقدمه اول

سير تكامل علوم اسلامي از مكتب علوي به مكتب جعفري تا مكتب رضوي اسلام اشعه تابناك خود را بر فراز شهرها و كشورها تابيد و تمدن هاي ملل ديگر را در درياي بي پايان علم و حكمت و فلسفه و مدنيت خود مستهلك گردانيد و با سياست و نظم و ادب و علم و حكمت و جنبش هاي ديني و نهضت هاي سياسي و جهانگيري و حفظ و تزييد صنايع و فنون مزاياي تمدن بشري همه را مطيع و فرمانبردار خود نمود.

از ملل با عظمت دنيا و سلاطين جهانگير و متمدن باسابقه عالم ايران بود كه آن روز در دنياي قديم دستي داشت و يك طرف دنيا در زير فرمان او و طرف ديگر زير سلطه روم بود و اين هر دو نيز خواهي نخواهي به اسلام گرويدند.

اما ايرانيان چون داراي استعداد و جربوزه وحدت ذهن و شدت ذكاء و فهم هستند از اين راز تكامل معنوي كه اسلام تحفه براي بشر آورد آگاه شدند و خوب درك كردند كه حقيقت و محض اسلام در خاندان پيغمبر صلي الله عليه و آله محفوظ است و لذا به تبعيت سلمان فارسي جهانگرد و جهانديده طالب حقيقت گوهر وجود علي بن ابيطالب اميرالمؤمنين عليه السلام را شناختند و از خاندان او منفك نشدند و در تمام تحولات سياسي ادوار بعدهم خود را منتسب به اين خاندان نموده و در 14 قرن تطورات تاريخي و در هر قسمت سلطنت حتي ملوك الطوايفي ايران اين حقيقت را به اثبات رساندند چنانچه امروزهم قرن ها است كشور ايران افتخار تشيع و دوستي و پيروي باب مدينه علم را دارد و از دانشگاه جعفري كه در حقيقت واضع و صانع اين شريعت بوده بهره مند مي گردند.

ايرانيان در تحولات تاريخي خود را از مهلكه سلطه بني اميه نجات دادند و رشته سلطنت را گرفته به دست بني عباس سپردند و همين كه انحراف آن ها مخصوصا در انتخاب ولايتعهدي علي بن موسي الرضا عليه السلام وقتي آن حضرت مشاهده كردند شانه از زير بار اطاعت خالي كرده استقلال خود را با تمام مزايائي كه در اسلام به وجود آمده بود به دست آوردند.

يكي از منابع بي پايان كه سرمايه مدنيت دنياي بشريت شد علوم و فرهنگ و ادب اسلامي بود كه ايرانيان در آن سهمي بزرگ داشتند زيرا از بزرگترين مكتب اسلام يعني اميرالمؤمنين علي عليه السلام كسب علوم و فلسفه و حكمت كرده و سپس از خاندان آن حضرت اقسام و انواع علوم و فنون را به دست آوردند و با كمك و معاضدت ايرانيان بوده كه خلفاي عباسي توانستند كتب تمام



[ صفحه 7]



ملل راقيه جهان و حكما و علماء و دانشمندان پيشين را تهيه و ترجمه و نشر بدهند - ايرانيان شيعه بودند كه قوه استعداد فطري خويش را به كار برده تمام مآثر آن را به خود اختصاص دادند سياست و علم را در دست گرفته حتي ادب عرب را كه سرمايه همين تعليمات عاليه بود به دست آورده و در زبان و ادب و لغت و فرهنگ و صرف و نحو زبان عرب كتبي تأليف كردند كه خود اعراب به دانشمندان ايران محتاج گرديدند - هر علمي از علوم و هر فني از فنون حتي علوم و آداب و رسوم و شئون ملي خاصه و آداب شريعت مهارت و عظمت يافتند و زمام قدرت علم و دانش را به دست گرفتند به طوري كه اساتيد دانشگاههاي بزرگ اسلام مانند بغداد - قاهره - بصره - اندلس - زيتون - دمشق و غيره ايرانيان با عظمتي بودند كه هنوز نامشان سرلوحه افتخار است نه تنها در علوم و فنون حكمت و فلسفه و رياضي و طب و غيره بلكه در كوچكترين اصول زندگي و روش پرورش و آداب معاشرت و خانه داري و احوال شخصي و تربيت فرزند و آن چه كه لازم زندگي فرد و اجتماع بود همه را تحت قواعد منظمي آورده در آن تأليف و تصنيف كرده و با خلاف خود و نسل آينده هديه نموده اند ايراني در بدايت امر مغلوب عرب شد ولي به بركت اسلام غالب بر عرب و همه جهان گرديد زيرا زمام علم و دانش را به دست گرفت و فردوسي بزرگترين سخن سراي نامي ايران گويد:



گر چه زجور خلفا سوختيم

ز آل علي معرفت آموختيم



سير تكامل علوم اسلامي از آغاز پرتوافكن اشعه تابناك اسلام شروع مي شود كه علوم و فنون را به صورت صدها هزار حديث تعليم مسلمين كردند و سياست تأسيس سقيفه بني ساعده راه را بر مسلمين منحرف ساخت و در كشمكش اختلاف خلافت علوم و فنون متوقف گرديد و فقط روي حديث و آيات دور مي زد اين اختلاف در دوره بني اميه شدت گرفت به طوري كه علي بن ابيطالب عليه السلام بزرگترين استاد مكتب اسلام خانه نشين شده و حفظ مقام سلطنت به منطوقه الملك عقيم معاويه را بر آن داشت كه تا آن جا كه مي توانست علي و تابعين او را در مضيقه نگاه دارد و از بيان حقايق علم و حديث و قرآن بكاهد - قريب نيم قرن وضع در نهايت دشواري گذشت حضرت علي عليه السلام و حضرت مجتبي عليه السلام شهيد شدند و امام حسين عليه السلام قيام كرده تا اين حقيقت را بر مردم ثابت نمود چنانچه امروز پس از 14 قرن بر تمام مسلمين كه به تاريخ آشنائي دارند مطلف مكشوف شده است دوران بني اميه علم و ادب از بين رفت تا به بني عباس رسيد آن ها همين كه بر اريكه خلافت مستقر شدند اسلام توسعه يافت به دستياري ايرانيان علوم و تمدن و فرهنگ و



[ صفحه 8]



كتب ملل مغلوب در اسلام تمركز داده شد و چون درآمد خزانه دولت هم كافي بوده از دانشمندان حمايت كردند تا تمام كتب علمي و فني و فلسفي ملل مغلوب ترجمه ي شد سپس با تعليمات عاليه اسلام توافق دادند و آن چه كه اختلاف داشت بيشتر را از بين بردند.