کد مطلب:224193 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:252

حرم مبارك رضوي
حرم و روضه رضوي كه به سوگند امام روضه ي رضوان عدن است به شكل مربع مي باشد كه تقريبا 12 متر مربع مي باشد و طرف پيش روي مبارك وسيع تر از پشت سر و پائين پاي مبارك بيشتر از سعه بالاي سر است

كف حرم

فرش حرم سنگ مرمر يشم نما بوده كه اشكال و صور مختلف در آن ديده مي شد و ارزش زيادي داشت ولي پس از تعويض صندوق چوبي به ضريح مرمر فرش ضريح و حرم مطهر هم به وسيله حجارباشي زنجاني از مرمر الوان مفروش شد و سنگ هاي سابق تحويل موزه ي آستان قدس داده شد و در اين تعويض هم اختلاف نظر بسياري پديد آمد كه مولود افكار ناپخته بوده.

ديوار و ازاره ي حرم

ازاره ي اطراف حرم مطهر خشت هاي كاشي چيني نمائي بوده كه آيات قرآني و احاديث و اخبار بر آن نوشته شده و بعضي از آن ها خشت هاي كوكبي شكل و مثمن بال دار بوده كه در عهد سلطان سنجر نصب كرده بودند و لذا موسوم به خشت هاي سنجري بوده و در بعضي از آن ها نام تركان زمرد ملكه دختر سلطان محمود شهيد تاريخ ماه مبارك 512 نقش بوده كه قسمتي از آن خشت ها در مسجد بالاي سر مبارك و پشت سر مبارك و دارالسياده باقي است ولي در اين تعويض فرش كف حرم ديوارهاي داخل حرم نيز به اندازه 5 / 1 متر سنگ مرمر



[ صفحه 161]



عالي شد و فوق آن ها آينه كاري مقرنس تا سقف است و دو كتيبه در ارتفاع مي باشد.

باني اين كاشي هاي مقرنس چيني نماي كوكبي سلطان محمود شهيد پسر سلطان محمد بن ملكشاه بن الب ارسلان سلجوقي است كه 12 سال سلطنت كرد و ابوالقاسم سنابادي وزير او بوده و در سال 520 در گذشت و روي يكي از اين خشت هاي كوكبي اين رباعي نوشته شده:



بادا هزار بار فزون تر سلام حق

بر تو ايا غريب خراسان امام حق



مشتاق حضرت توأم اي سيد شهيد

حقا كه هستم از دل و از جان غلام حق



و ناظم اين اشعار عبدالله بن محمود سال 512 بود.

و در يكي از اين خشت هاي ديوار پيش روي مبارك نزديك زاويه جنوب اين رباعي نقش است.



اي شحنه شرع و شوهر پاك بتول

در بازوي تو رونق آئين رسول



در عالم علوي و جهان سفلي

بي حب ولاي تو عمل نيست قبول



و در ديوار قبلي حرم مطهر سه محراب است يكي به طرف زاويه جنوبي و ديگري به طرف زاويه غربي و يكي در قبله صفه كه بيرون مسجد بالا سر است و در هر يك از اين سه محراب به خط كاشي برجسته درشت بسيار ممتازي سوره مبارك قل هو الله احد و آيات شريفه و اخبار معتبر نقش بسته است و در آخر محراب غربي به كاشي برجسته نوشته شده في ربع الاخرسنة اثني عشر و ستمائة.

كتيبه هاي حرم

كتيبه اول در بالا ازاره اطراف حرم مطهر داراي خط درشت برجسته اي مي باشد كه سوره «انا فتحنا» روي كاشي نوشته شده و تاريخ آن در صفه شاه در دوم جمادي الاخر سال 660 مي باشد از تاريخ كاشي ها معلوم مي شود كه از سال 512 تا سال 612 داخل حرم تزيين مي شده و تا سال 760 ادامه داشته است.

كتيبه ي دوم حرم

در كتيبه فوقاني حرم قصيده اي به خط حسين قلي خوش نويس روي سنگ مرمر حجاري شده و آن قصيده 44 بيت است و مطلعش اين است.



تبارك الله از اين روضه همايون فر

كه برتر از دو جهان است نزد اهل نظر



و تاريخ اين قصيده 1287 مي باشد - اين كتيبه از نظر خط حجاري و مرمر شاهكار صنعت است.

آئينه كاري

در حرم مطهر آئينه كاري دو قسمت است - قسمتي بين دو كتيبه و قسمتي بالاي كتيبه تا سقف است كه مرحوم ميرزا صادق خان قائم مقام به امر ناصرالدين شاه آئينه كاري نموده و در زير آئينه ها ورق هائي است به شكل گل و رياحين از طلا و لاجورد و اين تزيين در حدود سال 1282 در توليت ميرزا محمد حسين عضدالملك قزويني انجام گرفته



[ صفحه 162]



منطقه حرم

در منطقه حرم مطهر به خط خطاط مشهور و هنرمند عالي مقام ايران عليرضا عباسي به طلاي خالص بسيار ممتاز و جلي سوره مباركه «يسبح لله» به خط ثلث نوشته شده و اين منطقه كمربندي چهار صفه در چهار طرف حرم مطهر باز شده و در بالاي هر صفه نزديك به منطقه خوانچه اي از جواهرات در كمال زيبائي نصب شده است.

خوانچه پيش روي مبارك طبق صورت 24 / 12 / 23

1- نشان نقره درجه 4 وزارت خارجه وسط آن شير و خورشيد دارد، قيمت به ريال: 250 ريال

2- گل طلا مكلل به الماس، قيمت به ريال: 50000 ريال

3- نشان نقره درجه 4 وزارت خارجه كه وسط آن شير و خوشيد دارد، قيمت به ريال: 250 ريال

4- ساعت طلاي بغلي زنگي، قيمت به ريال: 5000 ريال

5- سنجاق الماس نشان و تخمه الماس، قيمت به ريال: «بهايش در دفتر نيست»

6- شمشير تقديمي مؤيد الدوله دسته الماس و غلاف الماس نشان، قيمت به ريال: 560000 ريال

7- زيارت نامه ي طلا با قاب به وزن 258 گرم، قيمت به ريال: 4500 ريال

8- زيارت نامه طلا با قاب به وزن 357 گرم، قيمت به ريال: 6000 ريال

9- زيارت نامه ميناكاري با طلا، قيمت به ريال: 10000 ريال

10- ساعت طلا كه نام واقف آن كنده شده، قيمت به ريال: 4000 ريال

11- گوشواره طلا ميناكاري دو پياله جفت، قيمت به ريال: 6000 ريال

12- شمايل حضرت امير و حسنين دور فيروزه، قيمت به ريال: 1000 ريال

13- شمشير دسته شير ماهي طلاكاري، قيمت به ريال: 50000 ريال

14- برگ نقره، قيمت به ريال: 20 ريال

15- نشان طلاي دولت بخارا وسط ميناكاري، قيمت به ريال: 5000 ريال

خوانچه پائين پاي مبارك

16- ساعت طلاي بغلي با زنجيري برنزي به وزن 87 گرم، قيمت به ريال: 6000 ريال

17- قمه تيغه جوهردار طلاكوب به وزن 588 گرم، قيمت به ريال: 50000 ريال

18- انگشتر طلا نگين فلامك 8 گرم، قيمت به ريال: 120000 ريال

19- انگشتر طلا نگين برليان 11 گرم، قيمت به ريال: 150 ريال



[ صفحه 163]



20- انگشتر طلا نگين زمرد دور برليان 11 گرم، قيمت به ريال: 300000 ريال

21- انگشتر طلا نگين برليان به وزن 3 گرم، قيمت به ريال: 4000 ريال

22- انگشتر طلا نگين الماس به وزن 4 گرم، قيمت به ريال: 5000 ريال

23- طلا مرغي الماس نشان به وزن 19 گرم، قيمت به ريال: 15000 ريال

24- قلابه طلا داراي سنگ هاي اصل به وزن 40 گرم، قيمت به ريال: 4500 ريال

25- گل طلا مكلل به الماس دو پارچه متصل 30 گرم، قيمت به ريال: 30000 ريال

26- انگشتر حلقه طلا شكوفه فيروزه به وزن 7 گرم، قيمت به ريال: 1500 ريال

27- جقه طلا مرواريددار 34 گرم، قيمت به ريال: 25000 ريال

28- ساعت طلا مكلل به الماس 23 گرم، قيمت به ريال: 15000 ريال

29- ساعت طلا مكلل به الماس و ياقوت كبود 20 گرم، قيمت به ريال: 5000 ريال

30- گل كمربند طلا سنگ و فيروزه 12 گرم، قيمت به ريال: 3000 ريال

31- ساعت طلا دسته كوك 63 گرم، قيمت به ريال: 3000 ريال

32- زيارت نامه ي فيروزه، قيمت به ريال: 5000 ريال

33- تخمه طلا مكلل به الماس داراي نگين زمرد جفت، قيمت به ريال: 95000 ريال

34- تخمه نقره مكلل به الماس و تخمه ياقوت جفت، قيمت به ريال: 30000 ريال

35- تخمه نقره مكلل به الماس و لعل جفت، قيمت به ريال: 45000 ريال

36- تخمه نقره مكلل به الماس و تخمه سنگ بدل جفت، قيمت به ريال: 15000 ريال

37- انگشتر حلقه طلا نگين برليان به وزن 9 قيراط، قيمت به ريال: 450000 ريال

38- انگشتر حلقه نقره نگين زمرد به وزن 8 قيراط، قيمت به ريال: 80000 ريال

39- انگشتر حلقه نقره نگين لعل، قيمت به ريال: 500 ريال

40- شمشير دسته مرصع به جواهر الماس نشان، قيمت به ريال: 50000 ريال

41- قمه دسته استخوان زمرد نشان، قيمت به ريال: 20000 ريال

42- عقاب صدف، قيمت به ريال: 40000 ريال

43- ساعت طلا دسته كوك با بند فرنگي، قيمت به ريال: 3000 ريال

44- گوشواره طلا ميناكاري داراي دانه هاي مرواريد جفت، قيمت به ريال: 3000 ريال

45- گل طلا الماس نشان با زنجير، قيمت به ريال: 15000 ريال



[ صفحه 164]



46- گردن بند طلا داراي نگين هاي ريز الماس تخمه وسط زمرد، قيمت به ريال: 15000 ريال

47- گردن بند طلا داراي نگين هاي ريز الماس تخمه وسط زمرد، قيمت به ريال: 500000 ريال

خوانچه پشت سر مبارك

48- پنجه طلا به وزن 44 گرم، قيمت به ريال: 3300 ريال

49- سليماني طلا به وزن 45 گرم، قيمت به ريال: 5500 ريال

50- قنديل طلا به وزن 49 گرم، قيمت به ريال: 3700 ريال

51- ساعت طلا به وزن 49 گرم، قيمت به ريال: 1500 ريال

52- شمشير دانه نشان غلاف ميناكاري به وزن 2060 گرم، قيمت به ريال: 150000 ريال

53- گوشواره طلا داراي 9 مرواريد به وزن 13 گرم، قيمت به ريال: 3000 ريال

54- سليماني كوچك به وزن 7 گرم، قيمت به ريال: 600 ريال

55- گل طلا ميناكاري 11 گرم، قيمت به ريال: 2500 ريال

56- گل طلا داراي 19 مرواريد 12 گرم، قيمت به ريال: 2500 ريال

57- گل توي سفيد بزرگ 45 گرم، قيمت به ريال: 5000 ريال

58- روي دعا مرواريد نشان 8 گرم، قيمت به ريال: 1500 ريال

59- گل طلا ياقوت نشان 8 گرم، قيمت به ريال: 1000 ريال

60- قاب قرآن مينائي 46 گرم، قيمت به ريال: 5000 ريال

61- چشمك طلا 6 گرم، قيمت به ريال: 700 ريال

62- قاب طلاي آئينه دار به وزن 76 گرم، قيمت به ريال: 1000 ريال

63- تسبيح فيروزه 33 دانه، قيمت به ريال: 1000 ريال

64- بازوبند مرواريد نشان با دو لوله، قيمت به ريال: 5500 ريال

65- تصوير عاج، قيمت به ريال: 3000 ريال

66- كليه ي گلابتون با مرواريد داراي سنگ هاي مختلف الاصل، قيمت به ريال: 38500 ريال

67- تسبيح عقيق يك صد دانه، قيمت به ريال: 4000 ريال

68- دسته خنجر سنگ پوست پيازي، قيمت به ريال: 35000 ريال

69- سليماني با نگين و برگ طلا به وزن 49 گرم، قيمت به ريال: 6500 ريال



[ صفحه 165]



خوانچه بالا سر مبارك

70- تسبيح مرواريد 109 مرواريد عدسي زمرد، قيمت به ريال: 80000 ريال

71- بوته طلا مكلل به ياقوت و الماس روي نيم ماه نصب شده 27 گرم، قيمت به ريال: 20000 ريال

72- جقه طلا مرواريد نشان تخمه وسط سنگ قرمز، قيمت به ريال: 2000 ريال

73- گل طلاي مكلل به الماس و ياقوت با زنجير طلا 31 گرم، قيمت به ريال: 50000 ريال

74- بوته جقه طلا پشت مينا 108 مرواريد و يك زمرد بزرگ 29 گرم، قيمت به ريال: 1500000 ريال

75- جقه پشت مينا داراي دو لعل بزرگ و ياقوت مكلل به الماس و زمرد 231 گرم كه ناصرالدين شاه در سال 1284 تقديم نمود، قيمت به ريال: 180000 ريال

76- بوته جقه طلا 143 دانه مرواريد و يك تخمه ياقوت، قيمت به ريال: 110000 ريال

77- بوته جقه طلا 5 مرواريد درشت با زنجير به وزن 27 گرم، قيمت به ريال: 2000 ريال

78- قلابه طلا مكلل به الماس داراي تخمه لعل درشت 7 / 26 گرم، قيمت به ريال: 15000 ريال

79- گردن بند مرواريد داراي چهار رشته مرواريد ياقوت اصل، قيمت به ريال: 15000 ريال

80- گوشواره طلا مرواريد نشان سه جفت، قيمت به ريال: 15000 ريال

81- گل طلا با تخمه زمرد و ياقوت، قيمت به ريال: 5000 ريال

82- سنجاق نقره الماس نشان 4 عدد كوچك و بزرگ، قيمت به ريال: 70000 ريال

83- گل طلا ايراني داراي الماس هاي ريز و تخمه لعل درشت، قيمت به ريال: 15000 ريال

84- تيغه طلا مكلل به الماس داراي دو دانه مرواريد و تخمه زمرد، قيمت به ريال: 85000 ريال

85- گل طلا پشت مينا دور مرواريد تخمه ياقوت، قيمت به ريال: 25000 ريال

86- تيغه طلا با زنجير داراي 12 دانه مرواريد و تخمه بالا زمرد اصل، قيمت به ريال: 5000 ريال

87- جقه طلا مكلل به الماس داراي تخمه زمرد، قيمت به ريال: 80000 ريال

88- سر عصاي طلا مرصع ميناكاري داراي زمرد درشت، قيمت به ريال: 120000 ريال

89- خنجر غلاف طلا ميناكاري، قيمت به ريال: 5000 ريال

90- شمشير مرصع سپهسالاري مكلل به الماس داراي زمردهاي درشت، قيمت به ريال: 750000 ريال

91- خنجر مرصع عباس ميرزا مكلل به الماس داراي سنگ هاي اصل، قيمت به ريال: 850000 ريال

92- جقه طلاي سالاري داراي تخمه هاي ياقوت، قيمت به ريال: 200000 ريال



[ صفحه 166]



93- سنجاق طلا مكلل به الماس و ياقوت و مرواريد، قيمت به ريال: 35000 ريال

94- بوته نقره مكلل به الماس، قيمت به ريال: 30000 ريال

95- بازوبند طلاي ميناكاري مكلل به الماس، قيمت به ريال: 25000 ريال

96- چشمك طلا داراي نگين الماس و ياقوت، قيمت به ريال: 3000 ريال

97- گل ميناكاري ياقوت بدل، قيمت به ريال: 3000 ريال

98- گل ميناكاري سنگ ياقوت و تخمه ها زمرد، قيمت به ريال: 7000 ريال

99- پوش طلا مكلل مرغ نشان، قيمت به ريال: 100000 ريال

100- سنجاق نقره داراي الماس و تخمه زمرد، قيمت به ريال: 25000 ريال

101- نشان وزارت امور خارجه مكلل به الماس هاي ريز وسط شير و خورشيد مينا، قيمت به ريال: 240000 ريال

102- آويز زير گلو داراي زمرد درشت، قيمت به ريال: 15000 ريال

103- گل طلا الماس داراي نگين هاي درشت، قيمت به ريال: 20000 ريال

بالاي سر مبارك در ديوار نصب شده

104- تاج قديمي ناصرالدين شاه مكلل به الماس داراي زمرد درشت، قيمت به ريال: 1400000 ريال

گوشه ي پيش روي مبارك

105- نيم تاج الماس زنانه بالاي آن علامت گنجشك داراي مرواريد و فلامك، قيمت به ريال: 100000 ريال

106- ساعت طلا وژبا زنجير طلا، قيمت به ريال: 4000 ريال

107- گوشواره طلا مينا جفت، قيمت به ريال: 6000 ريال

گوشه ي پشت سر مبارك

108- گوشواره مرواريد طل داراي سه راسته مرواريد جفت، قيمت به ريال: 20000 ريال

109- گوشواره خوشه دار مرواريد با برگ الماس جفت، قيمت به ريال: 4000 ريال

110- سينه ريز الماس فلامك داراي برگ هاي آويز، قيمت به ريال: 150000 ريال

111- گوشواره ي طلا ميناكاري داراي مرواريد دو جفت، قيمت به ريال: 6000 ريال

112- مدال الماس داراي سه عدد آويز، قيمت به ريال: 5000 ريال

113- سنجاق مينا الماس، قيمت به ريال: 10000 ريال

ديوار طرف پيش روي مبارك

114- انگشتر برليان روي باز و برليان هاي ريز 3 و يك دوم قيراط، قيمت به ريال: 100000 ريال



[ صفحه 167]



115- شمسه نقره الماس فلامك وسط لعل، قيمت به ريال: 150000 ريال

116- مخمل شمسه مرواريد دوز، قيمت به ريال: 2000 ريال

ديوار طرف پشت سر مبارك

117- عكس طلا كه اطراف آن مرواريد و ياقوت قرمز دارد 2 عدد، قيمت به ريال: 5000 ريال

118- پنج تن طلا يك عدد، قيمت به ريال: 2000 ريال

119- شير و خورشيد طلا و نقره يك عدد، قيمت به ريال: 1000 ريال

120- برگ طلا 7 عدد، قيمت به ريال: 3000 ريال

121- سنجاق الماس علامت ساخت طاوسي يك عدد، قيمت به ريال: 50000 ريال

جمع: (9859320)

122- قمه داراي غلاف و دسته طلا مكلل به الماس و برليان، قيمت به ريال: 1200000 ريال

جمع كل: 11059320 ريال

«متصدي اموال آستان قدس - پارسي» «رئيس اداره حسابداري آستان قدس - محمودي»

مسجد بالا سر

مسجد بالاي سر مبارك قديمي ترين مسجدي است كه در همان جا حضرت امام رضا عليه السلام نماز گذاردند و خبر از محل قبر خود و شهادت خويش داده و بر ديوار آن چيزي نوشته اند.

اين مسجد در همان قرن سوم معمور بود و تا زمان حضرت هادي و عسكري عليهم السلام وجود داشته نهايت شكل هندسي آن چنين نبوده است.

طول اين مسجد از شمال به جنوب هفت ذرع و عرض آن پنج ذرع فرش اين مسجد سنگ مرمر يشم نما است كه تالي تلو فرش روضه ي مباركه است.

ازاره اين مسجد نيز سنگ مرمر است و بالاي سنگ مرمر كاشي هاي معرق بسيار ممتاز است و بالاي آئينه كاري است تا سقف و در منطقه كمربندي اين مسجد قصيده اي است از شاعر شهير سرخوش كه مطلعش اين است:



اندرين رخشنده منظر و اندرين فرخنده مسكن

كامده است آرامگاه مظهر لطف مهيمن



تاريخ اين كتيبه سال 1275 قمري است - اين مسجد سه صفه دارد صفه شرقي همان راهي است كه



[ صفحه 168]



بالاي سر مي رود و صفه غربي آن پنجره نقره دارالسياده است و صفه شمالي قبر مرحوم حاجي ميرزا نصرالله مجتهد و محمد ولي ميرزا پسر فتحعلي شاه است كه از اين صفه به مسجد پشت سر مي رود و طول آن از مغرب به مشرق تا راه رو مقبره حاجي ميرزا موسي خان 5 / 7 ذرع و عرض آن سه ذرع است و صفه توحيد خانه آن داراي پنجره است كه قبر مرحوم شيخ حسنعلي مجتهد طهراني و حاجي ميرزا علي اكبر قوام الملك شيرازي آن جا است.

و صفه ديگر آن در راه سقاخانه است كه قبر مرحوم حاجي سيد محمد قصير و برادرش حاجي ميرزا حسن مجتهد قرار دارد - و پاي ازاره اين مسجد قصيده اي است به خط نستعليق بسيار درشت و زيبا كه به سنگ محجر شده و اول قصيده در صفه بالا سر است كه مطلعش اين است:



اين مسجد فرخنده كه بر مسجد اقصي

دارد شرف از مشهد سلطان خراسان



و در ماده تاريخش گفته:



خرم پي تاريخ طرازش به ثنا گفت

نيكو عملي ماند ز عباس قليخان



صفه و مسجد پشت سر

از اين مسجد از صفه كوچكي كه طولش از مغرب به مشرق 5 / 2 ذرع است و عرضش دو ذرع به طرف صفه پشت سر مي رود در اين صفه قبر حاجي ميرزا موسي خان و حاجي ميرزا حبيب مجتهد و راه سرداب قبر مقدس هم بوده است و رواق پشت سر كه طول آن هفت ذرع و عرض آن تا مسجد زنانه شش ذرع و نيم 5 / 6 و طرف جنوب آن صفه شاه طهماسب صفوي است و طرف شمالش پنجره نقره در نقره توحيد خانه است و بالاي ازاره اين رواق پشت سر قصيده قاآني به خط درشت زيبا محجر شده و مطلعش اين است:



زهي به منزلت از عرش برده فرش تو رونق

زمين زه يمن تو محسود هفت كاخ مطبق



و ماده تاريخش اين است:



پس از ورود سرود از براي سال طرازش

زهي زمين تو مسجود نه رواق مطبق



1250 قمري

مسجد زنانه

طرف شرقي صفه و مسجد بالاي سر مسجد زنانه واقع است كه طول آن هفت ذرع از جنوب به شمال و عرض آن سه ذرع و به نقل برخي از ثقات سرداب مطهر مدتي راهش از همين مسجد زنانه بود و فرش آن سنگ مرمر و ازاره آن سنگ هاي منبت است كه با قلم آهنين به قسمي نبت شده كه چشم را خيره و عقل را حيران مي سازد اين سنگ ها از شاهكار صنعت و نمونه كامل ارادات به آستان قدس رضوي است.



[ صفحه 169]



صفه هاي حرم

در چهار سمت ديوار روضه صفه است كه كتيبه هاي مخصوصي دارد و بالاي هر يك جواهرات و تحف و هداياي سلاطين و ساير بزرگان از قبيل جقه هاي سلاطين و شمشير و خنجرهاي مرصع و طلاهاي مكلل به جواهر نصب شده حرم داراي چهار صفه كه تزيين آن از آثار چهار پادشان است مي باشد.

1- صفه شرقي داخل حرم كه به گنبد حاتم خان و به دارالسياده باز مي گردد از آثار شاه عباس بزرگ است كه در (1010) باز نمود و يك زوج درب مرصع نصب كرده بود كه نادر ميرزا پسر شاهرخ آن را كنده و به مصرف خود رسانيد (بعد از 1210).

2- صفه شمالي قبر شاه طهماسب اول صفوي است كه از آن جا به توحيد خانه راه دارد.

3- صفه غربي به طرف مسجد بالاي سر مي رود كه معلوم مي شود قبل از زمان مغول درب داشته و حدود سال هاي (520 - 512) درب آن برداشته و متصل به مسجد شده است و اكنون معبر گشته است.

4- صفه جنوبي كه به طرف دارالحفاظ مي رود و در ديوار پيش روي مبارك كه در اين ضلع واقع است بر روي كاشي هاي چيني مثمن به خط ثلث برجسته اين عبارت در كتيبه نوشته شده است و شرح مفصل آن را در كتاب مستقل كه تحت طبع است نوشته ايم:

بسم الله الرحمن الرحيم - هذه الروضة المقدسة المكرمة المطهرة لمولينا الامام المعصوم الشهيد المظلوم الرضا علي بن الكاظم موسي بن الصادق جعفر بن الباقر محمد بن زين العابدين علي بن الشهيد بكربلا حسين اخ الحسن بن علي بن ابيطالب اميرالمؤمنين و امام المتقين و وصي رسول رب العالمين محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب صلوات الله عليه و علي آله الطيبين الطاهرين و اصحابه المنتجبين و رحمة الله و بركاته - من عمل عبدالمذنب راجي رحمة ربه مولي الامام عليه الصلوة و السلم علي بن محمد المقري غفرالله له.

و در ذيل آن رقم شده: اضعف عبادالله محمد بن ابي طاهر بن ابي الحسن بعد ما عهد وضعه في تاريخ غرة شهر جمادي الاولي سنة اثني عشر و ست مأه (612) غفرالله له و لوالديه و لجميع المؤمنين و المؤمنات بمحمد و عترته الطاهرين در بالاي همين سردرب اشعار ابونواس در مدح حضرت رضا عليه السلام نوشته شده:



مطهرون نقيات جيوبهم

تجري الصلوة عليهم اينما ذكروا



من لم يكن علويا حين تنسبه

فماله من قديم الدهر مفتخر





[ صفحه 170]





الله لا يري خلقا فاثقهم

صفا كه واصطفاكم ايها البشر



فانتم الملاء الاعلي و عندكم

علم الكتاب و ما حازت به السور



تقرب بهذه العمارة العبد الضعيف الذليل المحتاج الي رحمة الله تعالي مولي آل محمد عبدالعزيز بن آدم بن ابي نصر القمي حشره الله معه و مع آله و در دوره درب روي كاشي معرق نوشته:

«قال رسول الله صلي الله عليه و آله يا علي انا نذير امتي و انت هاديها» تا آخر و به خط كوفي در كتيبه دور در نوشته «ان في ذلك لايات للمتوسمين سبحان الله آناء الليل» تا آخر و در محراب پيش روي مبارك نوشته (ان الحسنات يذهبن السيئات) و آيه «قد نري تقلب وجهك في السماء» و به خط كوفي «بسم الله الرحمن الرحيم آمن الرسول» تا آخر سوره بقره و بعضي احاديث در فضيلت زيارت صاحب قبر مطهر و آيه ان الله و ملائكته - و آيه شهدالله و در محراب قرينه آن است در كتيبه آن نوشته «انما وليكم الله و رسوله» و آيه «لا تتخذ و الذين اتخذوا دينكم «و آيه» اقم الصلوة لدلوك الشمس» و آيه «شهدالله» به خط كوفي شهادتين و آيات اول «قد افلح المؤمنون و آيه آمن الرسول و سبحان ربي العظيم و بحمده» و آيه «و كن في صلوتك خاشعا» و در محراب صفه بالاي سر مبارك نوشته «اقم الصلوة لدلوك الشمس» و آيه شهداء و پنج تن آل عمران «ان في خلق السموات و الارض و حديث حب علي حسنة و انا مدينة العلم» و حديث منزلت و غدير در ترنج هائي كه در چهار سمت بالاي گنبد است از داخل احاديثي در فضيلت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و فاطمه زهرا و حسنين عليهم السلام و فضيلت زيارت امام رضا عليه السلام نوشته.

در پيشاني در پيش روي مبارك سه سطر به طلا نوشته.

«لقد تشرفت بتذهيب روضة الرضوية التي يتمني العرش امر لنيابته و ارواح القدس تخدم جنابه السلطان نادر الافشار رحمه الله الملك الغفار سال 1155.

بعد از آن نوشته:

«ثم بمرور الاعوام ظهر عليها الاندراس بامر السلطان ناصرالدين شاه قاجار خلد الله ملكه بالتزيين بالزجاجة و البلور لتصير نورا علي نور.

درهاي حرم مطهر

چنانچه گفتيم روضه منوره دو در بيشتر ندارد يكي پيش رو (طرف جنوب) و ديگري پائين پا (طرف مشرق) و هر دو طلا و مكلل به جواهرات بسيار قيمتي و گرانبها مي باشد و از صدر اسلام تا كنون جاي جبهه سائي با عز و تمكين



[ صفحه 171]



پادشاهان و سلاطين و بزرگان امرا و رجال و صاحب منصبان و آستان حضرت محل خضوع و خشوع علما و روحانيون بوده است.

درب طلاي پيش رو

1- درب پيش روي مبارك معروف به در (دارالحفاظ) كه كتيبه هاي اطراف آن متعلق به قرون اوليه است آثار تاريخي اين درب ها در نهايت درجه جالت توجه و كرياس كرنش و تعظيم سلاطين مقتدر جهان مي باشد اين درب طلا در 272 از زمان توليت ميرزا محمد حسين عضدالملك ساخته شده. در آيات قرآني و حديث و اشعار منقوش و در كاشي هاي زيباي اطراف در اشعاري عربي از خواجه نصيرالدين طوسي به يادگار نوشته شده.



لوان عبدا اتي بالصالحات غدا

يود كل نبي مرسل و ولي



و صام ما صام صوام بلاملل

وقام ما قام قوام بلاكسل



و عاش في الدهر آلافا مؤلفة

عار من الذنب معصوم بلازلل



فليس في الحشر يوم البعث ينفعه

الا بحب اميرالمؤمنين علي



و حديث انا مدينة العلم و حديث من زارني في تلك البقعه كان كمن زار رسول الله صلي الله عليه و آله و آيه نور در ترنج هاي آن ثبت و بر چهارچوب آن آيات قرآن و در بالاي چهارچوب قال الله تعالي جنات عدن يدخلونها و يحلون فيها من اساور من ذهب و لؤلؤا و لباسهم فيها حرير نوشته به قول آقاي سحاب چقد مناسب بود اين غزل خواجه حافظ شيرازي را هم در ذيل آن مي نگاشتند



ما بدين در نه پي حشمت و جاه آمده ايم

از بد حادثه اين جا به پناه آمده ايم



و در بالاي سر درب اشعار ابي نواس شاعر عصر حضرت ثامن الائمه است كه در مدح آن بزرگوار سروده و سابق نوشتيم.

درب طلاي پائين پا

2- درب دوم درب طلاي پائين پاي مبارك است كه از گنبد حاتم خان وارد حرم مي شوند اين در نيز از طلاي خالص است كه در 1084 زمان سلطنت شاه سليمان صفوي ساخته شده و در توليت دومين بار عضدالملك طلاكاري گرديد و اشعاري از سروش روي اين در منقوش است از آن جمله اين است:



زهي به روي خلايق در سعادت و فر

درحريم علي بن موسي جعفر



دري كه خواهد رضوان ز پرده دارانش

دري كه سايد كيوان بر آستانش سر





[ صفحه 172]





به جاي حلقه زرين و حلقه سيمين

زنند بر در اين بارگاه شمس و قمر



به عرش بالد از اين بقعه عالم سفلي

به خلد نازد از اين روضه توده اغبر



و اين اشعار نيز به درب طلاي پائين پاي مبارك مطرز شده:



صل يا رب علي شمس الضحي

احمد المختار نورالثقلين



و علي نجم العلي بدر الدجي

من عليه الشمس ردت مرتين



و بسيفين و رمحين غزا

و له الفتح به بدر و حنين



و علي الزهراء مشكوة الضياء

كوكب العصمة ام الحسنين



و شهيدين سعيدين هما

للرسول المجتبي قرة عين



و علي الكاظم موسي و الرضا

شمس طوس و ضياء الخافقين



و ابي جعفر الثاني التقي

مطلع الجود سراج الحرمين



و علي الهادي علي و الزكي

و علي المهدي ختم المصطفين



نور حق يقتدي عيسي به

عجل الله طلاع النيرين



هم از اعير بهم فاح التنا

هم رياحين رياض الجنتين



نطلب الجنة من رضوانهم

لايساويها بيسر و لجين



نظم العبد قوام لهم

صلواة لمعت كالفرقدين



سره الله بآل المصطفي

و المحبين لهم و الابوين



حارث الافهام في اوصافهم

غايت الايجاد سر العالمين



ابواب حرم: درهاي رواق و روضه

به اجمال بايد دانست كه آستان قدس رضوي و قبه و بارگاه و رواق و روضه و مساجد و صفه ها و صحن و غيره مجموعا 23 درب مهم گران بها دارد دو درب طلا كه عكس آن در همين اوراق است و 18 درب نقره و سه درب چوبي كه از طلا نفيس تر است. و اينك به شرح آن ها مي پردازيم:

1- درب طلا - در حرم مبارك گفته شد دو درب طلا موجود است يكي از پيش رو كه به دارالحفاظ مي رود و ديگر از پائين پا كه به صحن جديد مي رود اولي در سال 1272 در توليت ميرزا محمد حسين عضدالملك قزويني طلا گرفته شده و آيات و احاديث زيادي در او نقش شده و در آخر آن اين قصيده است:



گوئي اين خرم حرم خلدي بود پر رنگ و بو

ليك خلدي بر درش يك دسته ابليس لعين





[ صفحه 173]





كلك مشكين بر درش از بهر تاريخش نوشت

بوسه زن بر اين در و پا نه به فردوس برين



و در اطراف چهارچوب آن اشعاري است كه نسبت به خواجه نصير طوسي داده اند.



لو ان عبدا اتي بالصالحات غدا

يود كل نبي مرسل و ولي



و صام ماصام صوام بلا ملل

وقام ما قام قوام بلاكسل



و عاش في الدهر آلافا مؤلفة

عار من الذنب معصوم بلازلل



فليس في الحشر يوم البعث ينفعه

الا يحب اميرالمؤمنين علي



و در دو پايه درب پيش روي مبارك بر روي كاشي چيني مانندي بسيار ممتاز به خط ثلث برجسته كتيبه ي است و در سمت چپ آن نوشته «من عمل العبد المذنب علي بن محمد المقري في تاريخ غرة جمادي الاولي سنه اثني عشر و ستمائة غفرالله له و لوالديه و لجميع ولده و لجميع المؤمنين و المؤمنات بمحمد و عترته الطاهرين».

و در پيشاني همين درب شعر ابي نواس مطهرون نقيات ثيابهم - تجري الصلوة عليهم اينما ذكروا تا آخر نوشته شده است.

2- اما درب پائين پاي مبارك به گنبد حاتم خان مي رود و از طلاي خالص و زرناب پوشيده شده و تاريخش 1284 يعني 12 سال پس از درب پيش رو ساخته شده و در ترنج هاي آن بعضي از احاديث آل محمد به طلا نقش شده و اين قصيده كه مشحون اسامي ائمه اطهار عليه السلام و 15 بيت و مطلعش اين است:



صل يا رب علي شمس الضحي

احمد المختار نورالثقلين



و قصيده فارسي سروش 16 بيت كه از آن جمله است:



زهي به روي خلايق در سعادت و فر

در حريم علي بن موسي جعفر عليه السلام



دري كه خواهد رضوان ز پرده دارانش

دري كه سايد كيوان بر آستانش سرا



سپهري خواست كه باشد و را يك از حجاب

بدو چه گفت بگفتم كه آب خويش مبرا



به جاي حلقه زرين و حلقه سيمين

زنند بر در اين بارگاه شمس و قمر



به عرش بالد از اين بقعه عالم سفلي

به خلد نازد از اين روضه توده ي اغبر



اين در در توليت دوم همان عضدالملك طلا شده و اين افتخار نصيب او گرديده است.

3- درب نقره پشت سر مبارك است كه از توحيد خانه وارد حرم مطهر مي شوند و اين در مشبك است و طرفين در هم پنجره ي نقره است كه در 1294 در توليت ميرزا سعيد خان متولي و وزير امور خارجه از نقره آستانه قدس كه در خزانه موجود بوده و از هداياي زوار است ساخته شده



[ صفحه 174]



در اين درب اشعار صبوري نقش شده كه مطلعش اين است:



اين در از كيست كه از روي نياز

عرش را داد ورا برده نياز



4- درب نقره دارالسياده كه از آن به دارالحفاظ وارد مي شوند باني در سلطان مراد ميرزاي حسام السلطنه پسر عباس ميرزاي نايب السلطنه است و در آن قصيده از صبوري ملك الشعراء پدر ملك الشعراي بهار نقش شده و آن 27 بيت و مطلعش اين است:



اين در قدس از رواق كيست كه سايد

پاشنه برنه رواق طارم اخضر



و در ماده ي تاريخش گفته:



گفت صبوري براي سال طرازش

اكنون سلطان مراد يافته زين در



1289

5- درب نقره كشيك خانه كه وارد دارالحفاظ مي شود باني اين در همان حسام السلطنه است و قصيده ي ديگري از صبوري كه 28 بيت است در آن نقش شده بدين مطلع:



به بارگاه سپهر اشتباه سبط رسول

كه جن و انس به خاك درش بود محتاج



يكي نهاده بر اين در سر ارادت و گفت

نهاده اند بر اين در شهان عالم تاج



1289

6- درب نقره مسجد گوهرشاد از دارالسياده كه باني آن انيس الدوله زن ناصرالدين شاه در سال 1284 موقعي كه با شاه به زيارت آمده تقديم نموده و در ترنج هاي آن بعضي از آيات كريمه نقش بسته و در دور اين در به خط نستعليق بسيار خوب قصيده ي 23 بيت مينا نقش شده و مطلعش اين است:



نور حق طور تجلي پور موسي شاه طوس

شبل زهراء سبط پيغمبر سليل حيدرا



مظهر يزدان خداوند قضا فرمان رضا

كاستان عاليش از عرش اعظم برترا



علت ايجاد عرش و كرسي و لوح و قلم

باعث تكوين خاك و آب و باد و آذرا



ني نيابد شبه او غواص قدرت تا ابد

گر برون آرد ز بحر آفرينش گوهرا



قلزم ايجاد را هم كشتي و هم ناخدا

كشتي ابداع را هم بادبان هم لنگرا



7- درب نقره راه رو سقاخانه به دارالسياده مباركه و باني اين در امين اقدس زن مرحوم ناصرالدين شاه در ترنج بالا يك مصراع به طلا نقش شده قال رسول الله صلي الله عليه و آله و در زير آن اين بيت به طلا نقش شده.



[ صفحه 175]





به درگاه رضا در دولت شه ناصرالدين

كرد اين در را مهين بانوي عظمي نقره آگين



و در ترنج بالا مصراع ديگر به طلا نوشته شده است انا مدينة العلم و علي بابها و در زير آن اين بيت به طلا نقش شده.



بهر تاريخش يكي آمد سروش از عرش و گفتا

از امين اقدس اين درب مقدس يافت آئين



1307

8- درب نقره ي كه از كفشداري صحن عتيق وارد ايوان طلا مي گردد در اين قصيده ي غرائي نقش شده و مطلعش اين است: 1252



اين در عالي كه سوده جبهه خود را

در بر آن نه رواق گنبد مينا



از پي تاريخ گفت حاجب اين در

باب جناني گشوده گشته از اين جا



اين درب در عهد محمد شاه و توليت جاجي ميرزا موسي خان ساخته شده است.

9- درب نقره ي كه از اين ايوان طلا به راهرو سقاخانه مي رود و در آن قصيده ي از پريشان نقش شده: 1246



قدسيان بهر سلامش قافله در قافله

عرشيان بهر طوافش كاروان در كاروان



بار بربندند هر دم جانب ارض و سما

بال بگشايند هر گه بر مكان و لامكان



با چنين رتبت بود يا ليتني كنت تراب

عرش را بر خاك پاك حضرتش ورد زبان



كلك مشكين پريشان سال تاريخش نوشت

درگه شاه ولايت بوسه گاه انس و جان



اين درب نقره در توليت حاجي ميرزا موسي خان نقره شده و در چارچوب اين در اشعاري به نقره رسم شده كه از آن جمله است:



خديو خاك خراسان و شاه خطه طوس

امين دين خداوند و شرع پيغمبر صلي الله عليه و آله



1272



درباره ي تاريخش گفته:



قلم گرفت به تاريخ سال سرخوش و گفت

پناه اهل زمين در دو عالم است اين در



چارچوب اين درب در توليت وزير نظام و خود آن در توليت حاجي ميرزا موسي خان نقره شده.

در 1340 يك درب نقره عالي در راهرو موزه نصب شد كه بر ساير درها مزيت دارد از لحاظ اندازه و صنعت و نوشته و خط بسيار ممتاز است.



[ صفحه 176]



10- درب نقره ايوان طلاي صحن عتيق كه به قرآن خانه مباركه مي روند در ترنج هاي اين در بعضي آيات شريفه و احاديث نبوي نقش شده باني آن مظفرالدوله ابراهيم خان خمسه است و در اين درب قصيده ي نقش شده كه مطلعش اين است:



فروغ ديده ي زهرا علي بن موسي

سليل حيدر صفدر قسيم جنت و نار



مسيح درس سخن خواند در دبستانش

وزان سپس دم جان بخش يافت در گفتار



1274

11- درب نقره از ايوان طلا به توحيد خانه كه امير نظام گروسي تقديم نموده و در ترنج هاي آن بعضي از سور و آيات قرآنيه و احاديث نبويه نقش شده و قصيده ي سرخوش بدين مطلع نوشته شده:



نكرده فكر به تاريخ سال سرخوش و گفت

به حق حق كه در اين در نشد كسي مأيوس



1273

12- درب نقره از گنبد اللهوردي خان به توحيد خانه كه تقديم كننده زن سهام الدوله حاكم بجنورد در سال 1320 بوده

13- درب نقره از مدرسه علي نقي ميرزا وارد راهرو كشيك خانه كه نصيرالملك شيرازي در زمان توليتش از نقره هاي آستانه كه هداياي زوار بود ساخته است سال 1319.

14- درب نقره ايوان طلاي صحن جديد وارد راهرو دارالسعاده كه در ترنج هاي آن آيات و احاديثي نقش شده و ماده تاريخش اين است:



به مطلع سر مطلع افزود و گفتا

زهي زين در فيض و باب مواهب



1278

كه در توليت ميرزا جعفر خان مشيرالدوله ساخته شده است.

15- درب نقره كه از راهرو دارالسعاده به دارالسياده باز مي شود و آن چهار ترنج دارد كه در ترنج بالاي مصراع چپ به خط ثلث نوشته اند «في ايام دولت السلطان الاعظم و الخاقان المعظم ابوالمظفر ناصرالدين شاه قاجار خلد الله ملكه» و در ترنج پائين آن نوشته.

«و تشرف بتفضيض هذا الباب الشريف الواقع في البقعة التي هي والله روضة من رياض الجنة و من دخله كان آمنا» و در ترنج بالاي مصراع راست درب نقش شده «قد استسعد مؤتمن السلطنة العلية مقرب الحضرت الرضويه ذوالرياستين ميرزا فضل الله المتولي و الشوكة البهيه



[ صفحه 177]



وزير نظام» و در ترنج پائين اين مصراع نقش شده است و به اصابت سعايت تراب آستان سلطان ابوالحسن الشريف الحسيني سر كشيك الخامس 1270.

16- درب نقره اي كه از صحن عتيق وارد كفشداري بزرگ مي شود و باني آن مشيرالدوله است كه 1323 در توليت ميرزا كاظم آقا داماد مرحوم ناصرالدين شاه تقديم نمود.

17- درب نقره اي كه از صحن عتيق وارد كفشداري كوچك مي شود و باني آن آصف الدوله شاه سمند است كه در همان تاريخ ساخته شده است.

18- درب نقره اي كه از صحن جديد وارد كفشداري قائيني ها مي شود و باني آن حاجي سيد محمد رئيس التجار يزدي در سال 1335 بوده.

19- دري كه از ممر سقاخانه به دارالسياده مي رود پشت درب نقره تقديمي امين اقدس است و از چوب شمشاد و منبت كاري است و بالاي چهارچوب آن به خط برجسته كنده شده «امر به تجديد الباب من خالص ماله العبد المذنب الراجي ناصرالدولة و الدين شمس الدين السحباني تقبل الله منه في تاريخ سنة خمس و ثلثين و سبعمائه (سال 735) «به عمل استاد علي نجار نيشابوري».

20- دري كه از ايوان طلاي صحن عتيق وارد توحيد خانه مباركه مي شود - پشت در نقره تقديمي امير نظام گروسي است اين در از چوب شمشاد است و در حاشيه اين در سوره مباركه جمعه با بعضي از سور قرآنيه ي ديگر ثبت شده.

21- دري كه از توحيد خانه مباركه داخل حرم مطهر و رواق پشت سر مي شود علاوه بر درب نقره و اين در هم از چوب شمشاد است و متنش مشبك است و در حواشي و صفحه فوقش اشعار دعبل و خطبه اي كه مشتمل است بر اسماء و القاب مقدسه چهارده معصوم عليهم السلام به خط برجسته از چوب كنده شده و در دور چهارچوب طرف توحيد خانه سوره مباركه عم و سوره (سبح اسم ربك الاعلي) و بعضي از سور و آيات شريفه ديگر به خط جلي منبت شده و محتمل است كه باني و خطاط و نجار اين 3 در يكي باشد و انصافا اين سه در به مراتب از در طلا نفيس تر و داراي جلوه بيشتري است و از نفايس عتيقه جات محسوب مي گردد.

ريزه كاري و منبت كاري و قدرت قلم و انتخاب آيات و احاديث آن جالب توجه است از عجايب اين است كه نقوش و خطوط ضريح مقدس با بوسه ها و استلام زوار سائيده شده ولي نوشته اين چوب ها با آن كه تاريخ آن مقدم است هنوز كاملا پديدار و مشخص است [1] .



[ صفحه 178]



اين سه در ارنفايس اشياء عتيقه دنيا به شمار مي رود و در جلوه و جلا و زيبائي و براقي و ظرافت و خطوط خوانا نظير ندارد.

پس مجموع درهاي بارگاه به رواق و رواق به روضه عمارت از دو درب طلا و درب نقره و سه درب شمشاد مي شود كه جميع 23 درب است و فاضل محترم آقاي سحاب مؤلف كتاب زندگي حضرت رضا عليه السلام 22 در نوشته اند و از دو در ديگر نامي نبرده اند مرحوم حاج شيخ عباس هم فقط از دو درب طلا و درب شمشاد توحيد خانه صحبت مي كنند اشعار دعبل خزاعي بر اين در نقش شده و خطبه ي مفصلي در ذكر اسامي معصومين عليهم السلام است - كه بعد از بسم الله مي نويسد:

«الحمدلله الذي زين سماء النبوة الغزاء المصطفويه بزينة الكواكب الزهراء المرتضويه تا آخر.

بناء و تعمير قبور

از سنن جاريه الهي اين است كه بناء و آبادي و عمران اماكن متبركه و عتبات عاليات و مشاهد مشرفه را به مردان صالح خود محول فرموده است.

چنانچه بناي خانه كعبه را آدم ساخت و ابراهيم قواعد آن را بالا برد و بناي بيت المقدس را داود و سليمان نهادند و بناي مسجد مدينه را خود پيغمبر نمود و در بناهاي مساجد و مدارس و مشاهد و قبور ائمه كه راهنمايان توحيد بودند تشويق و ترغيب فرموده است.

در اين حديث پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله به علي عليه السلام فرمود يا علي كسي كه تعمير و تجديد كند قبور شما را او خدمتگزار شما مي باشد و مثل كسي است كه اعانت به حضرت سليمان بن داود در بناي بيت المقدس كرده باشد.

و در اين باب احاديث بسيار در كتب مزارات وارد شده است و قبور ائمه همه در كنار مسجدي بنا شده بلكه مساجدي در اطراف آن ساخته اند كه در هر صبح و عصر هزاران نفر نماز خود را در آن ساحت مقدس مي گذارند.

و از آداب زيارت اول علم و معرفت به حال مزور است و ديگر آداب و احرام در غسل كردن و زيارت نمودن و صدقات و خيرات و مبرات در راه دوستي ائمه اطهار عليه السلام دادن.

شيخ صدوق از ابوالصلت هروي روايت كرده كه من و جمعي از اهل قم در خدمت امام رضا عليه السلام رفتيم سلام كرديم جواب داد و هر يك را نوازش فرمود و اهالي قم را نزد خود طلبيد و



[ صفحه 179]



به آن ها فرمود خير و رحمت بر شما باد خوش آمديد شما شيعيان ما هستيد و به زودي مي رسد روزي كه خاك مرا در طوس زيارت كنيد و هر كس با غسل باشد و با معرفت مرا زيارت كند مانند كودكي خواهد بود كه از مادر تولد شده يعني گناهان او آمرزيده خواهد شد - آن گاه آداب زيارت را از غسل - دعا كردن - صدقه دادن - وداع نمودن - اعانت محتاجان در سفر زيارت - احسان به فقرا و احتراز از زنان در زيارت و آداب زيارت زنان و غيره را فرمود.

قبه و بارگاه رضوي در تاريخ

مورخين در بناء قبه هاروني و كاخ اسكندري و بارگاه رضوي از نظر محل اتفاق دارند و كوچكترين اختلافي نيست ولي درباره اين كه چندبار خراب شده و چگونه تعمير كردند و ترميم و تزيين او چگونه بود اختلاف نظر دارند و ما براي آن كه خوانندگان نظريه همه مورخين را در تاريخ اين آستان مقدس بدانند به اجمال سير تحولات تاريخي را بيان مي كنيم در اين كه طبق روايت جابر بن عبدالله انصاري ريشه اين بنا از ذوالقرنين بود سخني نيست.

جابر بن عبدالله انصاري از حديث قدسي نقل كرده كه چون پيغمبر صلي الله عليه و آله اسامي ائمه اثني عشر شيعه اماميه را در حديث قدسي بيان مي فرمايد به نام حضرت رضا عليه السلام كه رسيد فرمود «يقتله عفريت متكبر و يدفن في المدينة التي بناها العبد الصالح الي جنب شر خلقي حق القول مني لاسرنه بحمدالله» كه در تفسير اين حديث نوشته اند مرا از عبد صالح اسكندر ذوالقرنين است كه قنوات نوقان طوس و سناباد را حفر نمود و چون قبه هاروني قبل از دفن او شهرت به كاخ اسكندري داشت با قرينه اين حديث مسلم است كه اسكندر ريشه بنا را نمود و پس از دفن هارون مأمون مدتي كه تا شش ماه نوشته اند در طوس بود و اين كاخ را به صورتي زيبا بنا و تعمير كرده كه به قبه ي هاروني شهرت يافت بنابراين عمارت اول از اسكندر و عمارت دوم از حميد بن قحطبه نماينده هارون يا از مأمون است.

ارتفاع اين قبه از زمين 16 ذرع است و تا اواخر قرن سوم به همان صورت بود و امير سبكتكين پدر محمود غزنوي به سبب دشمني با خلفاي عباسي يا با حضرت رضا عليه السلام اين كاخ را خراب كرد و مدتي ويران بود تا سال 390 پس از مردن او سلطان محمود خواب ديد و اين بنا را تجديد و تعمير كرد.

ابن اثير در كامل در وقايع سال 390 مي نويسد «وجد سلطان محمود عمارة المشهد طوس الذي فيه قبر علي بن موسي الرضا عليه السلام و الرشيد و احسن عمارة و كان ابوه سبكتكين اضربه و



[ صفحه 180]



كان اهل طوس يزورون من يزوره فمنهم من ذلك و كان سبب ذلك انه راي اميرالمؤمنين علي ابن ابيطالب عليه السلام في المنام و هو يقول الي متي هذا فعلم انه يريد امر المشهد فامر بعمارته.»

امر را گزارش داد سلطان سنجر بي درنگ شرف الدين ابوطاهر قمي را كه وزير او بود مأمور بناء قبه و بارگاه آن حضرت كرد - و برخي مباشر بنا را پسر ابوطاهر قمي دانسته اند.

سلطان محمد خدابنده سال 716 - 703 اول شيعه سلاطين مغول كه به دست علامه حلي شيعه شد خرابي هاي تاتار و مغول را جلوگيري كرد و تدارك و جبران نمود زيرا ابن بطوطه در «تحفة النظار» سفرنامه خود سال 734 زيارت كرده شرح آن را نوشته است بنابراين از سال 617 كه حمله مغول و تاتار شروع شد تا سال 743 كه ابن بطوطه ديده تزئينات و خصوصيات باقي بود و اين هم از كرامت هاي اين بارگاه است كه بايد يكي از خود آن مهاجمين معتقد شود و از خرابي و انهدام و قتل و غارت جلوگيري نمايد.

اين گنبد مطهر به وسيله شاه طهماسب به خشت هاي طلا مزين شد و مناره و مأذنه اي ساخت كه طلا گرفت و گويا طلاهاي زمان شاه طهماسب يا سياه شده عوض كرده اند يا ازبكيه دستبرد زده اند كه شاه عباس باز گنبد را طلا گرفت 1084 و اين رباعي را مرحوم آقا حسين خوانساري علامه مشهور گفته است:



اي باد عجب طرب فزا مي آئي

از طوف كدامين كف پا مي آئي



از كوي كه برخاسته اي راست بگوي

اي گرد به چشمم آشنا مي آئي



اعتمادالسلطنه در مطلع الشمس مي نويسد مباشر تعمير گنبد از طرف سلطان محمود سوري ابن معتز حاكم نيشابور بود.

حاجي ملا هاشم در منتخب التواريخ مي نويسد اين عمارت در زمان مغول و تانار همه آن خراب نشد.

ابن ابي الحديد مي نويسد «خربوا المشهد الذي فيه علي بن موسي الرضا عليه السلام و الرشيد حتي جعلوا الجميع خراباتهم صاروا في الهرات» ابن اثير نيز همين عبارت را نوشته است.

از خلال تواريخ معلوم مي شود كه خرابي قبه و بارگاه فقط تعرض بود آن هم در گنبد زيرا آثار باقيه از سال 512 و سال 612 كه پنج سال قبل از حمله مغول بود هنوز باقي است كه اگر غارت و خراب به حرم و روضه شده بود بايد اين آثار از بين رفته باشد و شايد مراد ابن ابي



[ صفحه 181]



الحديد فقط خرابي مشهد يعني ضريح و صندوق بود كه آمده اند جواهرات و ذخاير آن را برده اند.

قاضي نورالله شوشتري در مجالس المؤمنين مي نويسد در عهد سلطان سنجر سلجوقي ابوطاهر قمي قبه ي مطهره را از مال خود اصالتا يا وكالتا از جانب سلطان سنجر بنا و عمارت نموده است.

از فحواي اخبار تاريخ معلوم مي شود كه بناي ابوطاهر قمي از ريشه و اساس قبه و بارگاه كنوني باشد نه ترميم و تعمير - اين گنبد مطهر كنوني كه سطح محدبش مزين به خشت هاي طلا و سطح مقعر داخلش آينه كاري است از بناهاي سال 400 - 500 مي باشد.

صاحب مطلع الشمس بنارا از سلطان سنجر مي داند و اين بنا با گل ارمني و آب انگور و پشم بز مخلوط شده تا اين طور محكم و استوار گرديده است.

در سبب بناي سلطان سنجر مي نويسد چون سنجر پسري داشت كه مبتلا به مرض مزمني بود و براي معالجه و تغيير آب و هوا مسافرتي به طوس كرد در اراضي طوس آهوئي يافت او را تعقيب كرد آهو داخل حرم شد و پناه به روضه امام برد آن جوان هر چه كرد با اسب داخل روضه شود موفق نشد تحقيق كرد اين جا قبر كيست؟ گفتند مرقد مبارك حضرت علي بن موسي - الرضا عليه السلام است آن جوان همان جا قصد استشفاء كرد و توسل نمود و همانجا شفا يافت و برگشت نزد پدر و جريان را گفت.

دارالحفاظ

دارالحافظ در جنوب حرم و قبله آن جا است و مسجد گوهرشاد قبله دارالحفاظ است اين محوطه قرن ها است مركز نماز و تلاوت قرآن بود و بدين جهت كه حفاظ قرآن در شب آن جا جمع مي شوند و قرآن مي خوانند دارالحفاظ گويند ازاره اين قسمت سنگهاي منبت است كه با قلم ريز كنده شده و از شاهكارهاي صنعت حجاري است و در بالاي ازاره كتيبه اي است كه مانند كمربند تمام دارالحفاظ را گرفته 47 بيت قصيده قاآني به سنگ محجر شده كه از آن جمله است:



زاده خير البشر فرمانرواي خير و شر

مهبط وحي كرامت معدن صدق و سداد



بضعه موسي بن جعفر بوالحسن كز غير حق

جسته در مقصوره وحدت روانش انفراد



گرز علمش رازگوئي عنده ام الكتاب

ور بكاخش راه جوئي دونه خط القياد



مور و مار و نور و نار و وحشي و طير انس و جان

جمله زو جوينده رزق و جمله زو خواهند زاد





[ صفحه 182]



بالاي اين كتيبه آئينه كاري است تا سقف كه حسام السلطنه باني آن بود و زمين دارالحفاظ به سنگ مرمر عالي مفروش شده.

اين سنگ فرش قبلا كاشي بود و قصيده ي در اطراف آن روي كاشي نوشته بودند كه مطلعش اين است:



زهي كاخ همايوني كه روبندش مدام از در

خلايق خاك با مژگان ملايك گرد با شهپر



دارالحفاظ داراي مربع مستطيل است كه 5 / 15 ذرع در 5 / 7 مي باشد و مقابل حرم صفه ي دارد كه قبر عباس ميرزاي قاجار است و از صفه پنجره به مسجد گوهرشاد باز شده.

صفه ي ديگري در آن جا است كه قبر جلال الدوله پسر ناصرالدين شاه و قبر سلطان مراد ميرزا پسر عباس ميرزا نايب السلطنه است و از همين صفه به خزانه مباركه مي رود و صفه ديگري دارد كه به كشيك خانه مي رود دارالحفاظ از بناهاي مجلل و عالي آستان قدس است كه تزئينات آن و آئينه كاري مقرنس و ميناكاري و غيره جالب توجه است.

دارالسياده

دارالسياده طرف غربي حرم مطهر است كه قبله آن مسجد گوهرشاد است و اين بنا هم از گوهرشاد خانم باني مسجد است طولش 32 ذرع و عرض آن مختلف است - اين رواق بزرگترين رواق هاي آستان قدس رضوي است و صفه وسيعي مقابل درب دارالحفاظ دارد كه قبر حاجي ميرزا حسين خان سپهسالار مي باشد 1297 و پشت صفه اطاقي است كه مقبره بسياري از علماء اعلام مانند حاجي سيد عباس شاهرودي حاجي شيخ مهدي خالصي - حاجي ملا محمد علي فاضلي - ميرزا علي اكبر بروجردي و غيره مي باشد

دارالسياده صحن عتيق را كه سقاخانه طلا در آن جا است به مسجد گوهرشاد وصل مي كند مسجدي كه حضرت امام رضا عليه السلام در آن نماز خوانده اند در همين دارالسياده قرار دارد و اين اشعار بر كتيبه آن مسجد نقش شده است.



صل يا رب علي الشمس الضحي

احمد المختار نورالثقلين



زمين دارالسياده و ازاره آن تا نيم ذرع سنگ مرمر است و يك ذرع و نيم بالاي سنگ مرمر كاشي معرق است و بالاي آن قصيده ي مرحوم صبوري پدر ملك الشعراء به خط نستعليق به قلم ميرزا آقاي خوشنويس است و روي سنگ محجر شده و 72 بيت است كه مطلعش اين است:



[ صفحه 183]





درگهي كائينه اش آئين عرش كبرياست

قدسيان را بر درش پيوسته روي التجاست



مورخه 1300

و بالاي ازاره صفه به طرف دارالحفاظ چند شعر به خط نستعليق ممتازي حجازي شده كه مطلعش اين است:



به كاخ عالي شاهنشهي كه بر دارد

نمود خسرو انجم به مسكنت مسكن



درين نتيجه موسي كه گشت خطه طوس

ز يمن مرقد او رشك وادي ايمن



تاريخ 1371

در بالاي دري كه از دارالسياده به دارالحفاظ مي رود اشعاري به خط نستعليق جلي در كتيبه نوشته شده كه 1084 در عهد شاه سليمان است - و در آن عصر زلزله اي رخ داده كه دارالسياده هم آسيب ديده و خشت هاي طلاي گنبد افتاده شاه سليمان پس از مرمت گنبد دارالسياده را نيز تعمير كرد و آينه كاري دارالسياده را ركن الدوله در عهد ناصرالدين شاه سال 1300 نمود.

رواق شمالي حرم مطهر توحيد خانه است كه ملا محسن فيض رحمةالله عليه بنا كرده طول آن از مغرب به مشرق 5 / 16 و عرض آن مختلف است از يك طرف پنجره نقره صحن است و از طرف ديگرش رواق حرم است و در صفه آن سپهسالار متوفي 128 مدفون است و دري به طرف ايوان طلاي صحن عتيق دارد و دري به گنبد اللهوردي خان دارد و فرش آن جا سنگ مرمر و ازاره آن سنگ منبت و سقف آن آينه است كه از طرف سپهسالار تزين شده.

رواق شرقي يا گنبد حاتم خان

از پائين پاي مبارك كه از حرم خارج مي شوي به رواق شرقي مي رسي كه معروف به گنبد حاتم خان است و طول آن 1178 ذرع است در اين رواق از طرف راست دري به كشيك خانه دارد و مقابل آن دري به گنبد اللهوردي خان و روي به روي حرم صفه وسيعي است كه به دارالسعاده مي رود و طرف راست آن قبر ميرزا ابوالقاسم معين الملك و صفه چپ قبر حمزه ميرزا حشمت الدوله پسر عباس ميرزا است و فرش اين گنبد نيز سنگ مرمر و ازاره آن سنگ هاي منبت و بالاي ازاره قصيده ي بيست بيتي است كه مطلعش اين است:



مهين سلاله زهرا علي بن موسي

كه مادحان درش را ملك كمينه غلام



و در ماده تاريخش گفته:



نوشته خامه ي خرم براي تاريخش

از او هماره بماند به علم اين آثار



تاريخ 1269



[ صفحه 184]



و بالاي آن كاشي معرق بسيار اعلا است كه از طلا بيشتر ارزش دارد باني اين گنبد حاتم خان امين الدوله شاه عباس بود و اصلا اهل اردوباد بود و در سلطنت شاه عباس كبير لقب اعتمادالدوله گرفت و چون صدراعظم اين لقب را داشت او به همان حاتم خان شهرت گرفت اين حاتم خان از احفاد خواجه نصيرالدين طوسي بود و اولاد او در اردوباد آذربايجان سكني گرفت فاضل بسطامي مي نويسد حاتم خان بيكلربيكي مرو بود و قبرش در زير همين گنبد است آخر اين گنبد پنجره آهني به بيرون بود كه اكنون صحن جديد است و در اين قسمت مداحان مديحه و منقبت مي خواندند چون صحن جديد ساخته شد بين گنبد حاتم خان و ايوان صحن جديد را الله يارخان آصف الدوله والي خراسان در سال 1251 به صورت فعلي و دارالسياده در آورد كه 1210 ذرع است و دو صفه در شمال و جنوب آن است كه ميرزا سعيد خان وزير امور خارجه متوفي 1300 و ميرزا ابراهيم خان امين السلطان پدر اتابك صدراعظم سال 1300 مدفون شدند - زمين دارالسياده سنگ مرمر است و بالاي ازاره آن قصيده صبوري است كه به سنگ محجر نوشته شده و مطلعش اين است:



حبذا دار همايون سعادت دستور

مرحبا كاخ فلك منظر خورشيد ظهور



بارك الله حريمي كه بود خاك درش

سرمه ي چشم ملك غاليه ي طره ي حور



و بالاي آن تا سقف دارالسياده آينه كاي شده و باني اين تعميرات ميرزا علي اصغر خان اتابك بود.

گنبد اللهوردي خان

گنبد اللهوردي خان يك مثمن بسيار محكم و استواري است كه 5 / 8 ضربدر 11 ذرع است و در كمال محكمي و زيبائي ساخته و زمين آن به خشت هاي كاشي مفروش است و ازاره آن سنگ مرمر بود و هشت صفه دارد و هر صفه اي به خط ثلث به كاشي معرق بسيار ممتاز است كه ولادت و رحلت ائمه معصومين (ع) را با احاديث معتبره نوشته اند ولي اكنون سقف آن به كاشي معرق زيباي بي نظير كه عكس آن در همين كتاب ديده مي شود مزين شده و دست تعمير تكميل است و از صفه شمالي به توحيد خانه و از صفه شرقي به كفشداري صحن عتيق و از صفه جنوبي به دارالسعاده و از صفه غربي به گنبد حاتم خان مي رود و در اين صفه اين رباعي به خط نستعليق به كاشي معرق نوشته شده است:



جبرئيل ز عرش آمد و حوران ز نعيم

از بهر طواف شه فردوس حريم





[ صفحه 185]





عمدا پر خود بر دم مقراض دهند

شايد كه بدين وسيله گردند مقيم



باني اين گنبد همان اللهوردي خان است كه 33 پل اصفهان را ساخته و بيكلربيكي شاه عباس در فارس بود و چون مردي با ايمان و شاه دوست و ميهن خواه بود مورد تفقدات كامل شاه قرار گرفت و سال 1021 در شيراز از دنيا رفت و جنازه اش را به مشهد مقدس زير همين گنبد دفن كردند.

كشيك خانه

كشيك خانه در زاويه جنوبي رواق مقدسه است كه 7 ضربدر 8 ذرع مي باشد و زمين آن سنگ مرمر است و ازاره آن سنگ سياه است و بالاي آن سنگ تا سقف آينه كاري است و در مغرب آن دري است كه به دارالحفاظ مي رود و در مشرق آن علي نقي ميرزا بود كه فعلا خلوتي است متعلق به كشيك خانه و دفتر رئيس تشريفات آن جا است و از آن جا به كتابخانه و موزه مي رود و از طرف ديگر به صحن جديد و كفش كن آن سر در مي آورد. در اين محل قهوه خانه آستانه قدس است كه هميشه مهياي پذيرائي و قهوه و چاي براي زوار و تشريفات مخصوص حاضر است.

راهرو سقاخانه

در آن عصري كه كار آب مشكل بود سقاخانه بزرگي از يك پارچه سنگ مي ساختند كه بسيار باارزش بود و از آن جمله يك سنگ آب كه دو كر آب مي گرفته ساخته و تقديم كرده اند كه در موزه شرح داده مي شود.

و محل سقاخانه 5 / 5 ضربدر 6 متر است كه از سنگ مرمر فرش شده و ازاره آن سنگ سياه و بالاي آن تا سقف آينه است و در شمال سقاخانه درب وسيعي است كه به ايوان طلاي صحن عتيق باز مي شود و در جنوب آن درب وسيعي است كه به دارالسياده مي رود و در مشرق آن پنجره آهن مسجد پشت سر است.

دارالضيافه

بين صفه جنوبي و شرقي گنبد اللهوردي خان صفه برزگي است كه به دارالضيافه مي رود.

دارالضيافه در قرون گذشته محل پذيرائي زوار محترم بود و از همان جا دري از گنبد اللهوردي خان به حرم داشته كه اكنون مسدود است اين محل از كاشي هاي معرق قيمتي بسيار عالي ساخته شده و از بناهاي حاجي ميرزا محمد علي قائم المقام رضوي مي باشد اين مرد خير رئيس سلسله سادات رضوي بود و دارالضيافه را در سال 1225 تعمير كرد و ملكي براي آن وقف كرد و خدمه و حفاظي معين نمود كه هر صبح و شام آن جا قرائت قرآن نمايند و هم



[ صفحه 186]



اكنون اكثر مجالس ختم و تسليت و ترحيم را از طرف آستانه يا سادات رضوي در اين مجلس مي گيرند هميشه تلاوت قرآن و ذكر مناقب ائمه اطهار و مصائب آن ها و فضايل بلند است.

دارالضيافه از طرف شرق دري به صحن جديد و از طرف شمال به صحن قديم باز مي شود.


[1] به نقل منتخب التواريخ مرحوم حاجي ملا هاشم خراساني و تحقيقات نزديك خود نگارنده.