کد مطلب:224212 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:88

وضع اشياء قبل از ساختمان فعلي
مقدمة بايد دانست كه در تاريخ تمدن و ادبيات ايران، خراسان همواره مركز مهمي براي نهضت هاي ملي محسوب مي شده نفوذ و پيشرفت هاي هنري و صنعتي آن در سراسر كشور و كشورهاي مجاور



[ صفحه 244]



محسوس بوده است. در دوره هاي مختلف تاريخ صنايع ملي اين استان مقام و منزلت ارجمندي داشته به خصوص از زمان ساسانيان تا پايان دوره ي تيموري در تشكيل ذوق ايران خراسان بي تأثير نبوده است. به همين جهت در صنايع اسلامي واضع و مخترع خط كوفي تزئيني خراسانيان بوده اند.

سبك ظروف مشهور به گبري كه از نيشابور به دست آمده است در اقصي بلاد كشور و حتي تاشكند و سمرقند (تركستان) و سامره (عراق عرب) مورد تقليد قرار گرفته است. به روزگار صفويان شهرياران ميهن دوست اين سلسله هميشه سبك معماران و بافندگان و نقاشان مكتب خراسان را پيروي نموده و در صدد تكميل آن برآمده اند به همين جهت از عصر صفويه به خصوص مشهد از نظر مركزيت و جنبه مذهبي پيوسته هسته صنايع خراسان بوده است. متأسفانه موقعيت جغرافيائي آن موجب شده است كه همواره در معرض تاخت و تاز اقوام مهاجم بوده زماني در فتنه ي غز و گاهي در حمله ي مغول و تيمور و وقتي در هجوم هاي ازبكان لطمات و مصائب زيادي به مردم اين ديار وارد شده است. بالنتيجه آثار نفيس خزانه ي آستان قدس رضوي كه توسط سلاطين و شيعيان پاك نهاد هديه شده است در اين حملات مصون نمانده بلكه مورد هدم و غارت قرار گرفته است چنانكه كافي است گفته شود عبدالمؤمن خان پسر عبدالله خان ازبك ضمن قتل عام و غارتي كه در مشهد راه انداخته قطعه الماسي به درشتي يك تخم مرغ از نفايس آستان قدس ربود [1] .



[ صفحه 245]



امراي داخلي نيز گاه و بي گاه دست به چپاول اين اشياء زده اند چنانكه نادر ميرزا و نصرالله ميرزا افشار از زر و سيم گرد شده در اين استان هزينه ي ارتش خود را چندي در مشهد تأمين نموده و حتي مي نويسد نادر ميرزا از طلاهاي گنبد و دولنگه درهاي جواهر نشان چشم نپوشيد و دستور داد يك قالي نفيس زربفت را بسوزانند تا بتواند از مقدار قليل طلاي آن برخوردار شود.

در سال هزار و دويست و شصت و سه محمد حسن خان سالار فرزند آصف الدوله تمام قنديل ها و چراغ ها و ابزار زرين را ذوب نمود و از زر و سيم حاصله به نام خود در خراسان سكه زد.

با تمام اين احوال مقادير زيادي اشياء نفيس تا قبل از بنيان موزه در خزانه درون صندوق هائي قرار داده شده پارچه هاي زربفت گران بها با وضعي نامتناسب تا گرديده بود و براي نشان دادن آن ها را باز كرده سپس دوباره درون صندوق ها مي گذاشتند. در قفسه هاي اطراف خزانه كه هم امروز نيز وجود دارد اشياء بي اهميت را چيده بودند. قالي هاي پرقيمت بافت لاهور محصول زحمت بافندگان ايراني كه بنا به دعوت همايون پادشان هندوستان از تبريز و كاشان و جوشقان و خراسان به هندوستان رفته بودند وضع خوبي نداشت [2] و ما در اين جا از نظر اهميت موضوع به تفصيل بيشتري مي پردازيم:

اين قالي هاي نفيس كه روي آن كرك و تار و پود آن از ابريشم بافته شده است (بنابر تحقيقاتي كه جناب آقاي مؤيد ثابتي به عمل آورده اند كرك اين قالي ها از بز معروف تبتي است) شامل يازده قطعه است كه يكي از آن ها به شرحي كه بعدا خواهد آمد پس از تعمير به نمايش گذارده شده و بقيه هم اكنون در خزانه نگهداري مي شود و به طور خلاصه مشخصات آن ها به قرار ذيل است:



[ صفحه 246]



شماره دفتر اموال: 1، مشخصات: قاليچه ي سجاده اي كه جزئي مرمت شده چهار فصل، درازا و پهنا به متر: 11 / 1 - 40 / 1

شماره دفتر اموال: 194، مشخصات: قالي زمينه لاكي بند رومي مزين به گل و شاخه، درازا و پهنا به متر: 85 / 3 - 60 / 4

شماره دفتر اموال: 145، مشخصات: قالي داراي هفت ترنج بزرگ گل و بوته دار، درازا و پهنا به متر: 55 / 3 - 60 / 5

شماره دفتر اموال: 146، مشخصات: قالي بدون حاشيه، درازا و پهنا به متر: 00 / 3 - 30 / 5

شماره دفتر اموال: 147، مشخصات: قالي گل و برگ دار، درازا و پهنا به متر: 00 / 2 - 41 / 3

شماره دفتر اموال: 148، مشخصات: قالي گل و برگ دار، درازا و پهنا به متر: 54 / 3 - 10 / 4

شماره دفتر اموال: 150، مشخصات: قالي زمينه لاكي بند رومي كه حاشيه ي آن از خودش نيست، درازا و پهنا به متر: 3 - 85 / 3

شماره دفتر اموال: 151، مشخصات: قالي زمينه سرمه اي گل در هم افشان داراي هفت حاشيه، درازا و پهنا به متر: 28 / 4 - 30 / 9

شماره دفتر اموال: 152، مشخصات: قالي زمينه لاكي گل و بوته دار داراي سه حاشيه، درازا و پهنا به متر: 05 / 4 - 55 / 5

شماره دفتر اموال: 153، مشخصات: قالي زمينه لاكي بند رومي گل و بوته اي درشت با يك حاشيه ي عريض، درازا و پهنا به متر: 75 / 5 - 95 / 7

شماره دفتر اموال: 194، مشخصات: قالي زمينه لاكي بند رومي با سه حاشيه كه حاشيه ي اول آن زمينه سفيد است، درازا و پهنا به متر: 10 / 4 - 55 / 5

اين قالي ها بنابر آن چه نقل شد در جهان صنعتي به نام قالي هاي ايران و هند معروف بوده و هر كدام در دنيا منحصر به فرد مي باشد و چون توسط شاه عباس كبير بيشتر هديه شده است معروف به شاه عباسي است. در اين قالي ها به طوري كه حساب شده است در هر سي متر مربع متجاوز از يازده هزار گره خورده است.

متأسفانه به طوري كه اشاره شد عده اي از اين قالي ها به مروز زمان قطعه قطعه شده و آن ها را در بقچه هائي نگه داشته اند.

امروز اين قالي هاي نفيس و از آن جمله قالي بزرگ بافت خراسان كه زمان شاه طهماسب تهيه شده است علاوه بر يك آستر كه پشت آن با دقت بافته شده براي محافظت بيشتر پارچه ديگري جهت نگهداري آن بر روي ديوار گسترده شده است بدين كيفيت كه قالي مزبور به حال طبيعي آويخته شده است و با ديوار تماسي ندارد و به همين نحوه قالي هاي كوچك نفيس موزه ي آستان قدس مانند قاليچه ي همايون و قاليچه ي چهار فصل با داشتن آستر مناسب هر كدام روي تخته هاي سه لائي



[ صفحه 247]



و زير قاب چوب گردوئي بسيار عالي خودنمائي مي نمايد.


[1] اين قطعه الماس به استناد گفته ي صاحب عالم آراء عباسي توسط قطب الدين شاه دكن به آستانه ي حضرت رضا عليه السلام تقديم شده بود در زمان شاه عباس كبير كه دست مهاجمين را از قتل و غارت كوتاه كرد همين قطعه الماس ضمن تحف و هداياي بي نظير ديگري مجددا توسط شاهزادگان ازبك به دربار شاه عباس تقديم گرديد. شهريار صفوي نظر به نفاست قطعه الماس مزبور و مشكلاتي كه در امر نگهداري آن مترتب بود بنا به فتواي مقامات روحاني عصر آن را دستور داد در خارج به حداكثر قيمت ممكنه فروخته از بهاي آن املاك و مستغلات زيادي در خراسان خريداري نمايند سپس جملگي را وقف بر آستان حضرت ثامن الائمه عليه السلام نمود (بعيد نيست كه قطعه الماس كوه نور يا درياي نور همين باشد.) دانشمند معظم جناب آقاي مؤيد ثابتي مي گفتند وقف نامه ي اين مستغلات كه به مهر شاه عباس كبير مزين بوده است تا همين اواخر بايگاني كتابخانه ي آستان قدس رضوي (ع) موجود بوده و معظم له تصميم داشته اند در جشن هزاره ي شاعر ملي ايران حكيم ابوالقاسم فردوسي عين اين وقف نامه را ضمن كتاب جامع مفيدي راجع به آستانه ي حضرت رضا (ع) نشر دهد اما متأسفانه بدين كار مفيد توفيق نيافته اند.

[2] نصيرالدين محمد همايون پادشاه هند هنگامي كه به واسطه ي اختلافات داخلي به دربار شاه طهماسب صفوي پناهنده شد (951) مورد عنايت خاص شاه طهماسب قرار گرفت. به فرموده ي شاه صفوي از وي پذيرائي گرم و باشكوهي به عمل آمد كه در تاريخ بي سابقه است. همايون ضمن گردش در بلاد تبريز و اردبيل و شهرستان هاي ديگر به زيارت آستانه ي حضرت رضا (ع) نيز توفيق يافت. در طي سفر همه جا مراد ميرزا فرزند شاه طهماسب به همراه ده هزار تن قزلباش مأمور مهمانداري سلطان هند بودند. همايون شاه در مراجعت تعدادي از استادان هنرمند ايراني را براي احياء صنايع ايران در هندوستان از شاه طهماسب خواست. اين هنرمندان كه از ميان رشته هاي مختلف صنعت انتخاب شده بودند بعدا در هند مكتب مخصوص ايران و هند را به وجود آوردند كه از همه مهم تر صنايع قالي بافي و نقاشي و مينياتور در آن شهرتي به سزا دارد.