کد مطلب:224213 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:89

اهميت موزه ي آستان قدس
اگر چه با شرحي كه گذشت مقداري از نفايس آستان قدس رضوي مورد غارت قرار گرفته با اين حال اشياء موجود از نظر ساخت و جنبه ي صنعتي بهترين معرف ارزش تاريخي آن مي باشد به خصوص كه تعداد زيادي از اشياء محل و سال ساخت و نام سازنده را در بر دارد به همين جهت تمايز اين موزه در اين است كه عده ي زيادي از استادان عالي مقام صنايع ملي ما را كه نامشان در كتب تاريخ نيامده است معرفي مي نمايد.

اهميت ديگر اين موزه از حيث تجمل و آرايش نمايش اشياء است كه مي توان گفت موزه ي آستان قدس از اين حيث نه تنها در ايران بلكه در جهان منحصر به فرد است به اين دليل كه كمتر موزه اي به خود اجازه داده است كه براي نگهداري سنگ قبري كه تنها از لحاظ نوشته و نقش قابل توجه است. قفسه ي گران بهائي با روكش گردوئي نفيس تهيه كند يا اين كه براي نمايش پارچه ها كه در اغلب موزه ها يا بيشتر فقط بالصاق روي ديوار قناعت مي كنند موزه ي آستان قدس قاب هاي دوازده سانتي متري چوب گردو با روكش شيشه اي تعبيه كرده است و روي هم رفته از نظر اقتصادي سعي شده است قفسه هاي محتوي هر شيئي از حيث ساخت بسيار نفيس باشد.

تمايز ديگر موزه به طوري كه ذكر شد همانا مجموعه ي كامل قالي هاي نفيس و پارچه هاي گران بهاي قرن 11 و 12 و 13 است كه در ديگر موزه هاي جهان نظائر آن كمتر ديده مي شود اهميت مجموعه ي اين پارچه هاي گران بها بدين جهت است كه بيشتر آن ها داراي تاريخ و نام محل و سازنده مي باشد (بديهي است مجموعه ي قالي هاي نفيس را كه از آن سخن رانديم نيز در عدد اين مجموعه بايد منظور داشت).

بيشتر اين پارچه ها براي روپوش ها و شيرواني پوشهاي ضريح مطهر و جانمازي ساخته شده اند كه در ميان اين مجموعه ي نفيس روپوش ضريح زربافت دوره ي صفويه را كه به سال 952 به دستور كالينجار بافته شده از لحاظ اهميت فراوان بايد نام برد. همچنين شيرواني پوش مرواريددوزي كه مهد عليا مادر ناصرالدين شاه هديه نموده است داراي ارزش صنعتي زيادي است. براي نمايش گذاردن اين دو قطعه از نظر فني سعي شده محفظه ي مخصوصي بسازند كه به همان حالت اصلي نشان داده شود.

لازم به توضيح نيست كه اين پارچه هاي نفيس قبل از نمايش گذاردن وضع خوبي نداشت



[ صفحه 248]



زيرا گذشته از تا خوردگي ها، رنگهائي كه در آن به كار رفته چون عموما از انواع رنگ هاي معدني مي باشد همواره بيم آن مي رفت كه اين پارچه ها فاسد گردند. براي آن كه از خرابي بيشتر آن ها جلوگيري شود با روش هاي خاصي قبلا همه تنظيف شده و پس از اطمينان تعمير گرديده و آن ها را پشت قاب هاي شيشه گذارده اند.

از تمايزات و نفايس عمده ي موزه ي آستانه كه نمي توان آن را ناديده گرفت گنجينه ي قيمتي از صفحه هاي طلا است كه روي قسمتي از آن كتيبه هائي به امضاء بزرگترين خطاطان عصر صفوي عليرضاي عباسي ديده مي شود.

محمد علي رضاي عباسي تبريزي كتابدار شاه عباس كبير از استادان هنرمند دوره ي صفويه است كه كمتر كسي مانند او خط ثلث مي نوشته است. خطوط عليرضاي عباسي در بناهاي صفويه اصفهان زياد ديده مي شود. در خراسان آثار او در چند محل ديده شده است: يكي كتيبه ي خط ثلث درون بقعه خواجه ربيع است كه حديث منسوب به جابر بن عبدالله انصاري با بهترين وضعي روي گچ نوشته شده و از شاهكارهاي صنعتي اين عصر قلمداد مي شود. همچنين كتيبه ي روي كاشي گنبد خواجه ربيع از او است. اين كتيبه چندي قبل در موقع تجديد بنا با دقت از محل اصلي خود برداشته شده ولي هنوز در جاي خود نصب نگرديده است زيرا ساختمان گنبد كه مشرف به انهدام قطعي بود با مجاهدت مخصوص اداره ي فرهنگ خراسان تجديد گرديده و اينك بايد كاشي كاري آن هم متدرجا انجام گيرد. اميد است با توجه آستان قدس و اداره ي كل باستانشناسي عمليات كاشي كاري اين گنبد نيز هرچه زودتر عملي شود.

نمونه ي ديگر خط عليرضاي عباسي در روي سنگ يكي از مدارس خراسان ديده مي شود كه در عصر شاه عباس كبير تعميرات آن انجام شده و هم اكنون اين سنگ در قاب مرمري نفيس ضمن اشياء موزه آستانه بر ديوار نصب گرديده است و ما در جاي خود به توصيف آن خواهيم پرداخت از مشخصات كتيبه هاي طلائي موصوف آن است كه قسمتي از آن به طوري كه ذيلا خواهد آمد به خط نستعليق خوشي نوشته شده و به جز اين از عليرضاي عباسي كتيبه اي كه با نستعليق باشد ديده نشده است.

اوراق طلاي موصوف كه اكنون درون دو قفسه و يك قاب آئينه روي مخمل در موزه ي آستان قدس جهت استفاده و تماشاي علاقمندان چيده شده است به شرح زير است:

1- كتيبه ي مشبك شامل سوره ي هل اتي به عرض 14 سانتيمتر متعلق به زمان شاه طهماسب



[ صفحه 249]



صفوي كه در سال 949 نوشته شده و در سال 957 تهيه و نصب گرديده. اين كتيبه مشتمل بر يك قطعه مستطيل بزرگ حاوي متن تاريخ آن و 161 قطعه ديگر بدين تفصيل است:

ترنج مشبك بزرگ: 35 عدد

ترنج مشبك كوچك: 35 عدد

سه گوشه هاي مشبك: 96 عدد

در اينجا از نظر اهميت موضوع متن تاريخي آن عينا نقل مي شود:

«به توفيق الهي و تائيد حضرت رسالت پناهي و ائمه معصومين صلوات الله عليهم اجمعين طهماسب بن اسمعيل الحسيني الصفوي بوضع اين محجر طلا در اين موضع عرش اعتلا موفق و مؤيد گرديد سنه 947».

2- كتيبه ي خط ثلث عليرضاي عباسي شامل تمام آية الكرسي كه در بعضي مقدار مختصري كسر دارد در شش لوله، اندازه هر يك 5 / 19 ضربدر 245 سانتيمتر.

3- اشعار فارسي خط نستعليق روي 8 صفحه هر كدام به عرض 20 و طول 88 سانتيمتر طلا شامل ابيات زير:



سر به جاي پا درون روضه ات عمدا نهم

ز آنكه مي ترسم كه بر بال ملائك پا نهم



در محشر اگر لطف تو خيزد به شفاعت

بسيار بجويند و گنه كار نيابند



شفيع حشر به روز جزا توانم بود

اگر سگي ز سگان رضا توانم بود



4- كتيبه ي خط ثلث عليرضاي عباسي شامل صلوات كبير (صلوات بر چهارده معصوم) كه قسمت هاي پائين حاشيه به مرور ايام ريخته و كنده شده و يا از بين رفته است.

5- دو لوحه ي بزرگ و يك لوحه ي كوچك خط نستعليق شامل متن تاريخي كتيبه ها حاوي عبارات زير:

«امر بصياغة المرقد الاشرف الاقدس»

و روي لوحه ي بزرگ ديگر اين عبارت:

«تراب اقدام زوار هذا الحرم عباس الحسيني»

و در دو كنار اين لوحه ي اخير امضاي عليرضاي عباسي به شرح زير نوشته شده:



[ صفحه 250]



يك طرف: «كتبه عبدالمذنب»

طرف ديگر: «عليرضاي عباسي سنه 1011»

و روي لوحه ي كوچك ديگري «عمل كلب رضا مست علي سنه 1012 نوشته دارد.