کد مطلب:224216 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:110

تالار اول
قفسه ي 1

محتوي كاشي هاي زرين قلم ستاره اي و دو قطعه كتيبه كاشي ديگر متعلق به حرم مطهر رضوي عليه السلام مي باشد كه در 512 هجري ساخته شده است.

چون در اين نوع كاشي ها مقاديري طلا به كار رفته است در تاريخ صنايع به نام كاشي طلائي نيز موسوم است. اين قفسه شامل نه پارچه كاشي است كه اهم آن ها به قرار زير مي باشد:

120 [1] - بخشي از نيم ستون كاشي متعلق به يكي از محراب هاي حرم مطهر در دو قسمت محور برگ هاي درشت پرپر نقره اي گسترده شده است. و گلبرگ هاي سه پري به دور آن ديده مي شود. اين كاشي با محراب حرم مطهر در سال 512 توسط محمد ابن ابوطاهر در يك كارخانه ساخته شده است و نقش و سبك كار هم يكي است، اندازه 26 ضربدر 10 سانتيمتر.

96- خشت كاشي ستاره اي شكل در دوره آن يك حاشيه سفيد است. روي آن با خط نسخ برجسته با طلا آية الكرسي تا «كرسيه السموات و الارض» نوشته شده. ترنجي به شكل ستاره اي هشت گوشه كه زمينه آن اسليمي كاري است روي آن نقش نموده اند. ميان ترنج يك گل هشت پر با رنگ لاجورد و گل هاي سبز كوچك ديگر در آن ديده مي شود. مقابل هر گوشه از خشت يك گل گرد به شكل انار از لاجورد نمايان است. مابقي زمينه به رنگ طلائي است، اندازه 20 ضربدر 20 سانتيمتر.

91- خشت كاشي ستاره اي شكل كه هشت گوشه دارد. يك گوشه آن قدري نقصان پيدا نموده و داراي يك حاشيه ي سفيد است كه روي آن به خط نسخ برجسته اين حديث شريف را نوشته اند:

«اللهم طهر قلبي من النفاق و من الكذب اعني من الخيانة فانك تعلم ما في الصدور اللهم اجعلني في البلاء صبورا و في الرخاء شكورا و في اللسان دليلا و في اعين الناس عظيما و اجعلني ممن بدله بعد ما سمعه سجد بكرة و اصيلا (لا يقرء) للعالمين في شوال سنة اثني عشر و خمس مائه» پس از حاشيه صفحه به گل و بوته هاي اسليمي و زمينه به رنگ طلائي تزئين شده اما بعضي از جاها رنگش رفته است، سازنده آن محمد بن ابي سعد مي باشد.

108- بخشي از كتيبه ي كاشي مستطيل كه از سر آن قدري شكسته شده داراي زمينه ي



[ صفحه 252]



سفيد رنگ مي باشد. نقش آن عبارت از شاخه هاي نازك به هم پيچيده است كه به گلبرگ هاي زينت شده. كتيبه ي آن كه بخشي از كتيبه ي ازاره ي حرم مطهر است به خط ثلث مي باشد متضمن سوره آية الكرسي است و نخستين قسمت ازاره را تشكيل مي دهد كه در سال 512 ساخته شده است - محل ساخت آن كاشان، اندازه 36 ضربدر 27 سانتيمتر:

قفسه ي 2

92- پايه شمعدن مفرغ نقره كوب قسمت بالاي آن ناقص و به نقوش هندسي و به گل هاي پرپر كه در ميان شاخه هاي به هم پيچيده اي قرار گرفته تزئين يافته است. دور شمعدان به خط نسخ اين جملات را كنده اند:

«عن مولانا الصاحب العالم العامل المظفر الامل الحاوي المناقب المفاخر العلية الزكية المرضية الطاهره الهية العالية الملكية القدسية آيات الله عنها ابدا ايامها و لياليها» و در زير نوشته ي مزبور يك رديف گل و بوته ي پيچيده رسم شده است. روي شمعدان در جائي كه نقش گل و بوته داشته و به خط نستعليق كنده شده است:

«وقف بالاسر جناب سر كار امام رضا عليه السلام نمود كربلاي اسحق جديد الاسلام»

از روي كار مي توان قياس نمود كه اين شمعدان در آذربايجان ساخته شده است. همچنين مضمون كتيبه ي مزبور با عبارات متداول ساير شمعدان ها متفاوت بوده و به نظر مي رسد كه اين شمعدان را به امر سلطان و حاكمي نساخته اند بلكه القاب بيشتر متناسب به يك مقام روحاني و مذهبي است.

103- جام مفرغي كار اصفهان ساخت قرن نهم هجري كه عبارت زير را در بدنه ي آن كنده اند «وقف پائين پاي سر كار فيض آثار كه گل چراغ را بگيرند طمع كننده به لعنت خدا و نفرين رسول گرفتار شود سنه ي 886».

97- آفتابه ي مفرغي شكم گشاد و لوله تنگ كه درب آن از بين رفته. نام هديه كننده به خط نسخ روي شكم آفتابه بعدا بدين مضمون نوشته شده است: «تذر آسته ي امام رضا عليه السلام نمود امين الملك اردبيلي» روي لوله را دو رديف گلبرگهاي به هم پيوسته زينت داده و به دور گردن تركهائي است كه در ميان آن ها برگ هاي مو به سبك مرسوم زمان سلجوقي مشاهده مي شود. محل ساخت اين آفتابه ظاهرا در خراسان بوده و مشابه كارهاي دوره ي تيموري است، بلندي آن 37 سانتيمتر.

200- كاسه ي مفرغي هديه ي محمد علي اصفهاني به سال 1284 شكم فراخ دهان پهن كه كمي



[ صفحه 253]



دو اطراف ضرب ديده است شايد هم دخل برنجي بوده است روي آن به نقش برجسته قلمزني شده است. دو لبه ي آن يك رده ي شكار سگ و خرگوش در حال دويدن ديده مي شود و در زير آن ترنج هاي بزرگي است كه شكل اسب سواري روي آن نقش شده و به خط ثلث اشعاري نوشته شده است. در زير اين نوشته نقوش هندسي تزئيني كنده اند. نام هديه كننده بدين شرح در پشت ظرف ملاحظه مي شود: «وقف سركار فيض آثار امام رضا عليه السلام نمود محمد علي اصفهاني كه در پاي پيه سوز پيش رو باشد طمع كننده به لعنت خدا گرفتار شود 1224 كتبه غلامحسين». اين ظرف ساخت آن در قرن هشتم صورت گرفته است. اندازه ي آن بدين قرار است: ميانه 5 / 25 گشادي دهان 5 / 19 بلندي 13 سانتيمتر.

81- قنديل مفرغي سيم كوب هديه شاه ملك بانو مربوط به قرن نهم هجري پايه دراز داراي سه حلقه كوچك براي آويختن است كه نقش آن سيم كوبي گرديده و تا اندازه اي از بين رفته است. پائين آن سوراخ دارد، دور لبه ي آن دو رديف گل و بوته تزئين شده و كتيبه ي آن به خط ثلث بدين شرح است: «تعلق الاشباح و جاعل الارواح المجاهدين في قناديل من النور عرش معلقه و نحن نرجوا للرحم منها و يجعل روح الامير الكبير شاه ملك بانو تغمدالله بالرحمة و الغفران».

بدنه را گل و بوته هاي تزئيني در ميان ترنج هاي قلمداني پوشانده و آيه ي نور را خوانده مي شود. همچنين اين كتيبه جلب نظر مي نمايد: «عز لمولانا السلطان اعظم مالك رقاب الامم سلطان سلاطين العرب و العجم ظل الله في الارضين قهرمان الزمان» اندازه ي بلندي 38 گشادي 22 سانتيمتر.

قفسه ي 3

شامل ظروف چيني سبز رنگ مشهور به سلادن كه در پايان قرن هشتم هجري ساخته شده است، بدين شرح:

169- قاب ميان گود چيني سبز رنگ (سلادن) در وسط آن صورت اژدهائي برجسته ديده مي شود و در ديوار آن شاخ و برگ هاي ريزي تزئين شده است. ديواره ي آن از خارج ترك ترك به نظر مي رسد، قطر دهانه 34 و طول سطح 39 سانتيمتر است.

166- كاسه ي چيني با سرپوش به رنگ آن، به شكل مخروط زمينه سفيد داراي گل هاي درشت لاجوردي با گلبرگ هاي نازك در بيرون كاسه تزئين شده اند. روي آن سفيد است و سرپوش اين كاسه از همان جنس است ليكن نقش آن فرق دارد و شش قسمت شده كه هر قسمتي يك ترنجي تشكيل داده و در هر ترنجي بوته گلي با شاخه هاي انبوه رسم گرديده. در ميان آن



[ صفحه 254]



دسته ي مدوري ساخته شده كه روي آن به گل لاجوردي رنگ تزئين شده. امضاء سازنده به خط چيني روي آن ديده مي شود، طول 22 و پهناي آن 16 سانتيمتر است.

189- قاب چيني بزرگ سبز رنگ (سلادن) توضيحات آن مشابه شماره ي 169 است.

188- ظرف خورش خوري چيني سبز رنگ مشهور به (سلادن) ساخت پايان قرن هشتم هجري. داخل آن به گل و بوته هائي تزئين شده است، قطر 31 و طول سطح 38 سانتيمتر.

170- قاب ميان گود چيني سبز رنگ معروف به نوع (سلادن) كه در ميان گل و بوته لوتوس و در دور آن شاخه گلي با برگ هاي خميده نمايان است و مربوط به پايان قرن هشتم هجري است، اندازه ي قطر دهانه 41 و طول سطح 47 سانتيمتر.

قفسه ي 4

در اين قفسه نيز چيني هاي سبز رنگ مشهور به (سلادن) كه در پايان قرن هشتم هجري ساخته شده است چيده شده بدين شرح:

171- بشقاب چيني ميان گود با نقش برجسته.

172- كاسه ي چيني سبز رنگ داخل آن دو قسمت و در هر قسمت به ترك هاي مساوي قسمت مي شود. خارج آن نيز مثل تركها به ترتيب مقعر و محدب است، اندازه ي قطر 5 / 7 و طول سطح 5 / 33 سانتيمتر.

164- قاب چيني بزرگ متن آن ساده، ديواره ي آن از خارج و داخل ترك ترك است. دايره ي قاعده ي آن بي لعاب و قهوه اي رنگ است. قاب مزبور سه قطعه شده كه اكنون از پشت بست زده اند. يك قطعه از لبه ي آن افتاده است و كسر دارد، قطر 54 طول 61 سانتيمتر.

156- كاسه ي چيني سبزرنگ با نقوش برجسته مشابه ظرف 172.

173- كاسه ي چيني سبز رنگ ديواره ي آن از رنگ متن سيرتر و مزين به گل و بوته ي ساده است. در بيرون نيز به همين نحو تزئين يافته، قطر دهانه 30 و طول سطح 42 سانتيمتر.

قفسه ي 5

162- سيني چيني ستاره شكل به قطر 45 سانتيمتر ساخت قرن نهم هجري هشت گوش زمينه سفيد با گل هاي درشت آبي رنگ روي بوته قرار گرفته و به گلبرگ هاي كوچك زينت شده است. لبه و ديواره ي سفيد و پشت آن قهوه اي رنگ مي باشد. نقش پشت آن را نيز يك ستاره ي هشت گوش تشكيل مي دهد ظرف مزبور از دو گوشه ناقص است كه مرمت گرديده.

101- گلابدان فولادي متعلق به قرن دهم هجري كروي و مخروطي پايه دار با لوله ي بلند سر



[ صفحه 255]



برگشته دهانه اش به شكل نيم دايره مي باشد، طول 27 و محيط شكم 42 سانتيمتر.

167- سرپوش ظرف چيني با نقش گل و برگ آبي روي زمينه سفيد ساخت قرن نهم هجري.

197- كاسه چيني با نقش آبي ساخت قرن نهم.

133- پايه ظرف چيني با نقش آبي روي زمينه ي سفيد.

168- سرپوش چيني شكسته ساخت قرن نهم زمينه سفيد داراي شش ترنج در ميان ترنج ها گل و بوته هاي لاجوردي نقش شده در وسط آن دسته مدوري از جنس چيني ساخته شده و گلي بر روي آن تزئين گرديده. مشابه ظرف 166، بلندي 5 / 16 و پهناي آن 1917 سانتيمتر.

140- آئينه ي مفرغي كه روي آن چهار علي به خط زيبائي منقوش است داراي قلمزدگي هائي است كه مشابه كار تركستان مي باشد.

134- پايه ي ظرف چيني با نقش آبي ساخت قرن نهم.

قفسه ي 6

شامل ظرف چيني با نقش گل و برگ آبي روي زمينه سفيد مربوط به قرن نهم هجري است بدين شرح:

178- قاب چيني زمينه سفيد گل و بوته ي لاجوردي بزرگ گوشه آن اندكي شكسته است در وسط يك ترنج مسدس كه داراي سه حاشيه باريك است دارد. پشت آن نيز به گل و بوته تزئين شده است. محل قاعده سفيد است، اندازه ي قطر دايره 45 سانتيمتر.

184- قاب چيني با نقش گل و برگ آبي رنگ روي زمينه سفيد كه يك گوشه ي آن مختصر شكسته است اطراف ظرف نيز به بوته هائي با گل هاي پرپر درشت زينت شده است دور لبه ي ظرف از بيرون به شاخه هاي گل به سبك چين آرايش يافته است، قطر دايره 45 سانتيمتر.

189- قاب چيني با نقش گل و برگ آبي محل ساخت چين، قرن نهم هجري، زمينه سفيد مزين به گل و بوته هاي لاجوردي رنگ است. در ميان متن آن اژدهاي بزرگي كه حيوان مقدس چيني ها است منقش گرديده دور تا دور گل هاي پربرگ با شاخه هاي نازك ديده مي شود. در پشت آن نيز يك حاشيه ي عريض با گل درشت منقش شده. محلي كه به زمين گذارده مي شود بي لعاب و قهوه اي رنگ است.

اشياء خارج از قفسه

56- سنگآب به نام ابوالفتح سلطان محمد خوارزمشاه به امضاء محمد و احمد سنگ تراش به تاريخ شعبان سال 597 (توصيف بيشتر از اين



[ صفحه 256]



سنگاب در صفحات پيش داده شده است).

60- پايه ي شمعدان مسي كه غير از قسمت بالاي آن بقيه سالم و محفوظ مانده است. يك فرورفتگي در بدنه ي شمعدان موجب شده كه آن را به دو قسمت تقسيم كند. بدنه ي شمعدان به نقش برجسته نموده شده و نقش آن عبارت است از دو بند نوشته به خط نسخ است دور گلوي شمعدان اين خط ديده مي شود: «وفق الله تعالي لوقف هذه (لا يقرء) المضيئته بالعنايات الازليه و السعادات الابديه و التوفيقات المسعوديه». و در زير آن ميان چهار ترنج اين عبارات خوانده مي شود: «علي روضة الرضويه افقر العباد الي رحمة الرب الرحمن درويش مسعود بن الحسن الخادم تقبل الله منه شهور سنة ثلث و ستين و ثمان مائه».

در فاصله ي هر دو ترنج يك ترنج كوچك چهار پر است كه نقش آن نام علي است و به عبارت ديگر چهار بار تكرار شده و به هم پيچيده است. اندازه ي بلندي 38 گشادي دهانه ي بالا 11 و گشادي دهانه ي پائين 55 سانتيمتر.

59- پنجره ي فولادي زركوب تاريخ ورود 817 هجري هديه ي شاهرخ شاه تيموري، مشبك، ميله هاي درون سه خانه ي آن از بين رفته، نوشته هاي آن به خط زرين بوده كه اندكي محو گرديده، اشكال آن به صورت لوزي است كه در بالا و پائين آن ها خطوط متوازي عبور كرده است. اين درب در بالا داراي دو كتيبه به خط برجسته دارد بدين مضمون: «امر بعمارة هذا البنجره من خاص ماله السلطان الاعظم مالك الرقاب الامم معز الدنيا و الدين شاهرخ بهادر خلد الله ملكه».

كتيبه ي ديگري نظير كتيبه هاي بالا در پائين در بدين تفصيل ديده مي شود:

«اعز المولانا السلطان المعظم مالك الرقاب الامم السلاطين العرب و العجم في تمت (تمت في) شهور محرم من سنه عشر و ثمانمائه عمل استاد شيخ علي خود گر بخارائي عمل استادان كوفتگر مولانا شمس طبسي و استاد محمود كوفتگر و استاد (با) سعادت و شرافت خواجه حسين «زاهد». در ميان ترنج كوچك كه در بالا و پائين كتيبه سمت راست در قرار دارد نوشته شده «عمل» حاجي محمد بن علي حافظ اسفرايني في شهور محرم سنه سبع عشر و ثمانمائه. پنجره ي مزبور به سال 984 توسط محمد بيك تركمان تعمير و مرمت گرديده است [2] اندازه بلندي 56



[ صفحه 257]



پهنا 5 و 72 سانتيمتر.


[1] شماره هائي كه نقل شده است شماره دفتر موزه ي آستان قدس رضوي مي باشد.

[2] مفاد كتيبه بدين شرح است: «واظن علي كافة العالمين بره عدله و احسانه و المال ايالت دستگاه محمد بيك موصلو تركمان به تجديد مرمت يافت اين پنجره مباركه به اضافه آلات برنجي در تاريخ شهر جمادي الاخر سنه اربع و ثمانين و تسعمائه من الهجره كتبه حسن بن رضا بن حاجي محمود الخادم».