کد مطلب:224218 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:141

تالار دوم
قفسه ي 1

85- شمعدان برنج ريخته گي، كار اصفهان، قرن يازدهم گردنه ي ميان آن ابياتي نقش شده است بدين تفصيل:



عشق بايد در دل تاريك تا روشن شود

شمع اگر آتش نبيند از كجا روشن شود



گر فروزد صد هزاران شمع بي رخسار تو

دل از آن شمع هزاران كي مرا روشن شود



اندازه ي طول 4 دهانه ي بالا 14 سانتيمتر.

109- گوي فولادي هديه ي محمد طاهر ساخت سال 1104 هجري اين گوي با زائده اي كه در بالاي آن قرار دارد زرنگار مي باشد و به وسيله ي زنجيري از سقف آويخته مي شده است.

در پائين، گوي ضرب ديده در وسط زائده كلمات الله و محمد و علي به طورمشبك در آورده است. دور سطح گوي ترنج هائي ديده مي شود كه در ميان آن ها نام دوازده امام نوشته شده و در بخش پائين وقف نامه ي زير خوانده مي شود:

«الحمدلله رب العالمين و العاقبة للمتقين و الصلوة علي محمد و آله الطاهرين. اما بعد توفيق رفيق و شامل عزت و موالي مروت دستگاه محمد طاهر وقف نمود اين قنديل را به روضه ي مقدسه ي منوره ي عرش درجه ي امام الجن و الانس علي بن موسي الرضا آن كه (به شرط آن كه) آن را از آستانه بيرون نبرند و از براي بردن به لعنت خدا و نفرين رسول گرفتار شود سنه ي 1104» محيط 65 سانتيمتر.

84- پيه سوز قلم زده كار اصفهان ساخت قرن دهم. بلندي 44 گشادي دهنه ي بالا سيزده و دهانه ي پائين 22 سانتيمتر، هديه ي سلطان قلي بيك در سال 1024 هجري.

163- بشقاب چيني گل و برگ آبي روي زمينه سفيد ساخت چين داراي گل و بوته جدار و لبه ي آن شامل 12 ترك مي باشد، قطر دهانه 45 سانتيمتر.

83- بخشي از پيه سوز مفرغي قلمزده و مشبك ساخت قرن دهم هجري بلندي آن 38 و گشادي دهانه ي بالا 15 سانتيمتر هديه ي محمد امين. در گردنه ي آن اين بيت خوانده مي شود:



همي گفت و هر لحظه سيلاب درد

فرو مي دويدش به رخسار زرد



چو فرهادم آتش به سر مي رود

چو شيريني از تن به در مي رود





[ صفحه 259]



94- آفتابه ي فولادي كار اصفهان شكم آن گرد و روي پايه اي قرار دارد. گردن كشيده ي آن بر ظرافت شكلش افزوده و روي دايره از دو طرف به 24 ترك مساوي تقسيم شده كه مشابه گلبادي است. لوله اش به بندهاي متوازي تقسيم شده است. روي آن اين عبارت نقل شده است: وقف نمود اين ظرف را بر آستانه ي مقدسه ي امام معصوم شهيد ابي الحسن علي بن موسي الرضا عليه الصلوة و السلم كلب علي سلطان حسين موسوي كه در آن روضه ي منوره استعمال شود و در قسمت علياي دسته نام سازنده ي آن بدين شرح ديده مي شود: (عمل غلام عباس بن سليمان) بلندي 37 و قطر شكم 20 سانتيمتر.

82- پيه سوز قلم زده كار اصفهان هديه ي محمد بن علي الحسيني كاشاني به طول 44 سانتيمتر.

قفسه ي 2

(مقابل قفسه ي 1)

شامل ظروف چيني گل و برگ آبي رنگ و الوان ساخت چين قرن دهم هجري.

194- بشقاب چيني بزرگ شكسته با گل و بوته و تزئينات.

184- كاسه چيني زمينه سفيد رنگ نقش لاجوردي در تو و بيرون در ته كاسه ميان زمينه لاجوردي صورت خرگوش سفيد نقش است دور كاسه دائره ي لاجوردي كشيده شده در پشت كاسه محل قاعده چهار حرف و يك مربع كوچك كه به رنگ گل ها است ديده مي شود. حروف عبارتند از حروف چيني در ديواره ي قاعده دو دائره ي لاجوردي ديده مي شود و در ديواره ي كاسه از پائين به بالا خط عريض دندانه داري رسم شده كه در ميان هر دندانه خطي كشيده شده است سپس در زمينه ي سفيد پنج دائره در دور نقش شده است كه در ميان هر يك منظره ي دور نماي باغ و حيوانات مختلفه ترسيم گرديده است، اندازه ي دهانه 28 و طول 6 سانتيمتر.

182- بشقاب گود بزرگ زمينه سفيد در حاشيه ي آن گل و بوته هائي با رنگ هاي مختلف ديده مي شود درون بشقاب نيز با گل و پرندگاني منقوش است.

179- كاسه ي چيني منقوش به گل و بوته هاي آبي روي زمينه ي سفيد كه با حروف چيني و عربي تزئين يافته است.

195- بشقاب چيني گل و بوته دار روي زمينه ي آبي ساخت چين مربوط به قرن نهم هجري



[ صفحه 260]



قفسه ي 3

80- سنگ آرامگاه به نام اميرزاده كمال الدين حسين قلي پسر امير مبارزالدين ولي بيك بها در تاريخ وفات 880 كه داراي تزئينات و كتيبه هائي است.

قفسه ي 4

شامل پنج ظرف چيني كه يكي از آن ها قاب چيني با زمينه ي گل و برگ آبي رنگ روي زمينه سفيد است و چهار عدد ديگر كه عبارت از دو گلدان و دو كاسه مي باشد الوان و داراي نقوش چيني است. پنج ظرف مزبور ساخت چين بوده و زمان آن سواي قاب مذكور با تاريخ اشياء سالن مطابقت ندارد بلكه موقتا در اين محل به معرض نمايش گذارده شده است.

قفسه ي 5

195- بشقاب گل و برگ آبي روي زمينه ي سفيد ته گود كه جدار و لبه ي آن به 9 خانه مساوي تقسيم شده و هر كدام با گل و بوته و پروانه هائي مزين است ته ظرف نيز به سبك چين نقش گرديده است.

102- ظرف فولادي به نام سلطان حسين صفوي ساخت قرن دوازده شبيه به كاسه اي كم عمق است لبه ي آن مستوي و جدارش نازك مي باشد و بالنسبه سالم مانده است در روي آن به خط نسخ عبارت زير خوانده مي شود:

وقف نمود اين ظرف را بر آستانه ي مقدسه ي امام معصوم شهيد ابوالحسن علي بن موسي الرضا عليه الصلواة و السلام كلب علي سلطان حسين موسوي كه در آن روضه ي منوره استعمال شود» اين ظرف شبيه به جام آبخوري است. اندازه ي گشادي 30 بلندي 33 سانتيمتر.

105- لوحه ي مفرغي ساخت 984 از نظر متن مندرج در آن كه حاوي سلسله نسب صفويه مي باشد حائز اهميت تاريخي است كتيبه ي مزبور بدين قرار است:

«الله تعالي الحكيم تاريخ وفات نواب جنت مكان عليين آشيان تراب عتبة العلية الرضوي سلطان ابراهيم ميرزا ابن بهرام ميرزا الحسيني الموسوي الصفوي سنة اربع و ثمانين و تسعمائه»

183- كاسه ي چيني با نقش گل و برگ آبي ساخت قرن يازدهم، قطر دهانه ي آن 6 / 24 سانتيمتر است.

196- بشقاب چيني گل و برگ دار با نقش آبي روي زمينه ي سفيد ساخت چين مشابه ظرف شماره ي 197.



[ صفحه 261]



اشياء خارج از قفسه

67- ظرف چيني به نقش گل و برگ آبي روي زمينه ي سفيد مزين با نقوش ماهي و گل و بوته ساخت چين مربوط به اوايل قرن نهم مي باشد و روي پايه ي مرمري زيبائي قرار گرفته است.

11- قالي گلابتون دار از پشم و ابريشم معروف به شاه عباسي زمينه لاكي بند رومي بافت با حاشيه كه حاشيه ي اول آن زمينه اش سفيد است و حاشيه ي دوم عريض و سرمه اي، حاشيه ي سوم زمينه زرد مي باشد.

66- ظرف چيني ساخت اوايل قرن نهم كه لبه ي آن به گل هاي لاجوردي تزئين شده است و داراي يك حاشيه در روي زمينه ي سفيد كه به گل و بوته هاي لاجوردي منقوش گرديده مي باشد در زمينه ي خارج ظرف گل و بوته هائي ديده مي شود قاعده ظرف سفيد و بي لعاب و داخل ظرف هم سفيد و ساده مي باشد، بلندي 50 سانتيمتر.

طبقه بالا (راهرو)

74- درب منبت كاري از چوب شمشاد به نام عباس سلطان زمان ساخت 953 هجري است اندازه 4 / 2 ضربدر 3 متر (به شكل پشت جلد مراجعه شود) قفسه ي محتوي دو قرآن به خط كوفي يكي منسوب به حضرت سجاد عليه السلام و ديگري به خط مبارك حضرت امير عليه السلام است اين دو قرآن متعلق به كتابخانه ي آستان قدس بوده و از نظر تيمن و تبركي در اين راهرو به سبت قرب كتابخانه موقتي چيده شده است.

تالار اول (طبقه ي بالا)

نمونه هاي جالبي از آثار عصر صفويه در اين محل چيده شده است كه جملگي از نظر نفاست و جنبه ي تاريخي منحصر به فرد مي باشد و ما ذيلا بر حسب اهميت به توصيف و نشر آن ها مي پردازيم:

4- پرده ي زري نوشته دار به نام شاه سليمان كه با گلابتون اصل و ابريشم دوخته شده و سابقا از آن استفاده بيرق شده است داراي سي و سه ترك، نقص حروف حاشيه و كتيبه ي اول آن ها معلوم مي كند كه از بالا و پائين آن نقصان يافته. ترك اول در زمينه ي طلائي به رنگ آبي و خط ثلث اين عبارت خوانده مي شود. «يا دليل المتحيرين يا غفار الذنوب و ستار العيوب» ترك دوم زمينه طلائي منقش به گل سبز ترك سوم زمينه گلي گل نباتي. ترك چهارم زمينه طلائي به رنگ آبي كلمات «علي ولي الله» از دو طرف مكرر بافته شده. ترك پنجم مثل ترك سوم و ترك ششم مثل ترك دوم با اين اختلاف كه گل آن آبي است. ترك پنجم مثل ترك سوم و ترك ششم مثل ترك دوم با اين اختلاف كه گل آن آبي است.



[ صفحه 262]



ترك هفتم در زمينه طلائي به رنگ سبز و خط ثلث اسماء الله نوشته شده اين كه قسم شروع مي شود:

«يا عزيز يا حكيم» ترك هشتم و نهم و دهم و يازدهم و دوازدهم قرينه ي ترك هاي دوم و سوم و چهارم و پنجم و ششم است. ترك سيزدهم زمينه طلائي به خط آبي اسماء الله نوشته شده ترك هاي چهاردهم و پانزدهم و شانزدهم و هفدهم و هجدهم قرينه ي ترك هاي نهم و دهم و يازدهم و دوازدهم است. ترك نوزدهم نيز مثل ترك هفتم به همان رنگ با تغيير عبارت بدين مضمون: «اللهم اني اسئلك الي آخر» ترك هاي بيست و بيست و يك و بيست و سه و بيست و چهار قرينه ي ترك بالا است ترك بيست و پنجم قرينه ي ترك سيزدهم است با اختلاف عبارت كه اين قسم شروع شده: «تيمنا بذكر الغفور الرحيم الخ» ترك هاي بيست و شش و بيست و هشت و بيست و نه و سي قرينه ي پنج ترك بالا است با اختلاف رنگ بدين معني كه در بالا يك ترك گل آبي و يك ترك گل سبز دارد اما در پائين هر دو سبز است. ترك 31 داراي دو قلمداني زمينه طلائي است كه دو مصرع به رنگ گلي و خط نستعليق بافته شده ليكن اكثر قسمت هاي آن از بين رفته و سياه شده است، اين شعر خوانده مي شود:



صاحب دوران سليمان پادشاه

آن كه باشد دولت و بختش به كام



ترك سي و دو داراي چهار قلمداني زمينه نباتي به خط نستعليق قرمز دارد و اين چهار مصرع درون آن نوشته شده است:



كرد نذر مشهد شاه رضا

شده اي از روي اخلاص تمام



كرد طاهر بهر تاريخش رقم

از سليمان شه شده وقف امام



ترك 33 زمينه ي آن طلائي مزين به نقوش سبز است. حاشيه ي دو طرف از بالا به پائين به خط ثلث سياه مي باشد و بعضي از عبارات آن محو شده. در طرف راست از بالا به پائين آية الكرسي شروع مي شود و در آخر اسم راقم بدين شرح قيد شده: «كتبه محمد رضا الامامي» (محمدرضا از خطاطان مشهور ثلث نويسي دوره صفويه است كتيبه ي چهار ترنج بزرگ ميناكاري گنبد طلا و كتيبه ي ايوان پشت به قبله ي مدرسه ي سابق پائين پا و كتيبه ي دور اطاق ايوان شمالي مسجد و قسمتي از كتيبه ي پيشاني ايوان شمالي مسجد جامع گوهرشاد از اين خطاط است) طرف چپ از بالا به پائين صلوات بر ائمه بوده كه پس از آن چه ساقط شده اين قسم خوانده مي شود: «الامام المهدي الهادي» و آخر آن به اين عبارت ختم مي شود: «يا محمد يا علي»، طول 13 / 3 عرض 30 / 1 متر.

3- زري نوشته دار (شده يا بيرق) اصل كه مركب از ترك هاي ذيل است:

ترك اول عريض زمينه طلائي كه در آن به رنگ سبز شهادتين نوشته شده به اضافه ي چند جمله



[ صفحه 263]



«عليا ولي الله حقا حقا» اين ترك در وسط زدگي دارد. ترك دوم باريك است و زمينه ي آن طلائي با گل هاي آبي است. ترك سوم زمينه ي آن گلي با گلابتون دوزي نقره اي ترك چهارم زمينه طلائي كه به رنگ آبي كلمه ي «عليا ولي الله» مكرر دوخته شده. ترك پنجم مثل ترك سوم ترك ششم مثل ترك دوم فقط رنگ گل هاي آن آبي است. ترك هفتم زمينه طلائي و با خط ثلث درشت نوشته شده: «نصر من الله و فتح قريب، بشر المؤمنين، يا محمد يا علي خير البشر» ترك هشتم مثل ترك ششم. ترك نهم داراي دو زمينه ي طلائي قلمداني گلي رنگ به خط نستعليق، اين شعر نوشته شده:



بافت حسب الحكم شه اين شده را

حاتم از بهر علي موسي الرضا



ترك دهم داراي چهار قلمداني به خط نستعليق، اين دو مصرع يافته حك گرديد.



طبع مسعود از گل وصفش شگفت

اين دو مصرع از پي تاريخ گفت



كرد وقف از وحي و توفيق اله

شده ي زرين سليمان پادشاه



كه در هر دو مصرع آخر تاريخ 1080 قيد شده و عينا همان تاريخ شده است كه در ضمن نمره ي 4 ذكر شده و هر دو تقديمي شاه سليمان صفوي است. ترك يازدهم هم مثل ترك نهم فقط قدري باريك تر است. طرف چپ از پائين به بالا سوره ي فتح و بعد لا اله الا الله دوخته شده طول 27 / 1 و عرض 03 / 1 متر.

قسمتي از طلاهاي مشبك شامل قسمتي از سوره ي هل اتي به نام شاه طهماسب صفوي.

شاه طهماسب كه مردي مؤمن و معتقد به اصول تشيع بوده به بقاع متبركه توجه خاصي داشته است. كتيبه ي مزبور قسمتي از كتيبه ي طلائي بوده كه به امر او بر مرقد مطهر حضرت رضا نصب شده در وسط كتيبه ي بزرگ طلائي اين عبارت ديده مي شود: «به توفيق الهي و تأييد حضرت رسالت پناهي و ائمه ي معصومين صلواة الله عليهم اجمعين طهماسب بن اسمعيل الحسيني الصفوي به وضع اين محجر طلا در اين موضع عرش اعتلاء موفق و مؤيد گرديد سنه ي 957».

58- پيه سوز مفرغي به نام اسكندر بن شكرالله به امضاء استاد داود ريخته گر لاهور سال 946، طول 90 قطر دهانه ي بالا 20 و قطر قاعده 38 سانتيمتر، ساخت اول جمادي الثاني است. پيه سوز مزبور استوانه شكل بوده و نقش آن عبارت از شاخ و برگ هاي به هم پيچيده است كه در ميان ترنج هاي مجزا قرار گرفته و بالنتيجه سطح پيه سوز را به هفت قسمت تقسيم مي كند در روي قسمت اول در ميان چهار خانه ي قلمداني اشعار زير به خط نستعليق نوشته شده است:



شاهي كه كحل هر بصر از خاك پاي او

دائم شفاي خلق ز دارالشفاي اوست



گردون مطيع و چرخ به فرمان راي او

سلطان رضا كه حكم قضا بر رضاي اوست





[ صفحه 264]



و در چهار ترنج كوچك اين نوشته ديده مي شود: «بنده اسكندر ابن شكر الله در هند ساخت بفضل الله» بندهاي ديگر منقوش به گل و بوته تزئين و آراسته شده است نام سازنده و تاريخ ساخت در ميان ترنجي در روي بدنه ي شمعدان خوانده مي شود: «عمل فقير استاد داود ريخته گر ساخت لاهور اول جمادي الثاني سنه ي نهصد و چهل و شش».

78- لوحه اي مركب از سه ترنج فولادي كه زيب روي در بوده و مشخصات آن به ترتيب از اين قرار است: قطعه ي فولادي به شكل ترنج با ضميمه ي كوچكي كه مجزا شده است. در ميان ترنج به خط درشت ثلث نوشته است: «خادم اين آستان سلطان حسين» و در بالا و پائين اين ترنج به خط ريز اين عبارت ديده مي شود: «قسيم النار و الجنه امام الانس و الجنه» و در اطراف آن نوشته شده: «اللهم صل علي محمد المصطفي و علي المرتضي والبتول و فاطمه و الحسن و الحسين و السجاد و الباقر و الصادق و الكاظم و الرضا و التقي و النقي و الحسن و الحجة القائم صلواة الله عليهم الاجمعين الهي عاقبت محمود گردان عمل اين كلب علي فيض الله شوشتري به اهتمام اسمعيل جبادار به اتمام رسيد» و در روي ترنج كوچكي تاريخ 1120 خوانده مي شود و در روي ترنج فولادي سوم پنج سطر به خط ثلث درشت برجسته اين عبارت خوانده مي شود. «ان زيارة ابي تعدل عندالله الف الف حجة لمن زار عارفا بحقه».

65- ترنح بزرگ فولادي ديگر كه يك پولك سه پهلو بر سر آن وصله نموده اند و به خط ثلث برجسته نوشته شده است «بسم الله الرحمن الرحيم» و دور صفحه اين كلمات به خط برجسته ي ثلث نوشته اند «روي عن ابي جعفر محمد الجواد عليه السلام» شش سوراخ در اطراف دارد و نقص و شكستگي در آن ديده نمي شود و بقيه ي حديث در ترنج زير آن آمده است.

65- قطعه ي ترنج فولادي كوچك كه در ميان صفحه ي آن اين كلمات به خط ثلث برجسته تزئين شده، مضمون آن از اين قرار است: «و عنه عليه السلام لو اجتمع الناس علي حب علي ابن ابي طالب لما خلق الله النار» و همچنين قطعه ي فولادي به شكل ترنج به اندازه 38 ضربدر 37 سانتيمتر برابر آن است كه روي آن به خط ثلث كتيبه ي زير نوشته شده است: «انما وليكم الله و رسوله و الذين آمنوا يقيمون الصلوة و يؤتون الزكوة هم راكعون».

65- ترنج فولادي كوچك هديه ي شاه سلطان حسين عمل فيض الله شوشتري ساخت 1119 با خط درشت ثلث در وسط آن نوشته شده: «بنده ي اين آستان سلطان حسين» و در آخر ترنج به خط نسخ ريز تزيين نموده است: «عمل فيض الله شوشتري 1119».

65- ترنج فولادي كوچك داراي سه سطر برجسته به خط ثلث: «قال النبي عليه السلام لا يحبك الا مؤمن



[ صفحه 265]



و لا يبغضك الا منافق» در چهار گوشه ي آن سوراخ هائي است كه جاي كوبيدن ميخ بوده است، اندازه 17 ضربدر 17 سانتيمتر.

78- ترنج فولادي بزرگ 29 ضربدر 32 سانتيمتر داراي سه سطر به خط ثلث برجسته عبارت «قال النبي صلي الله عليه و آله» را در بر دارد.

78- قطعه ي فولادي كتيبه مانند 40 ضربدر 30 سانتيمتر عمل فيض الله. اين كلمات به خط ثلث برجسته در دو سط نوشته شده است: «حرم الله جسده علي النار و له الجنه» و خطهائي كه كنده شد با كمال زيبائي و خوشنويسي است. در آخر ترنج كوچكي نام سازنده بدين مضمون ريزتر نوشته شده: «عمل فيض الله».

78- صفحه ي فولادي به شكل ترنج 48 ضربدر 35 سانتيمتر تاريخ ساخت آن 1118 بوده و براي روي درب حرم ساخته شده است. عبارت زير روي آن به خط ثلث نوشته شده است: «سيد فن بضعة مني بارض خراسان لا يزورها من مولا الا وجب له الجنه» و در زير تاريخ «1117» را كنده اند.

6- گلدوزي روي كرباس ساخت قرن يازده كه در اصل آستين لباس بوده با رنگ هاي آبي و زرد و بنفش تند و غيره.

9 (الف) بخشي از اطلس زربفت متعلق به بيرق به شكل ترنجي كه روي زمينه ي قرمز به رنگ سفيد عبارت: «و يطهركم اهل البيت تطهيرا» را در بر دارد.

9 (ب) بخشي از اطلس زربفت متعلق به بيرق مزين به گل و برگ.

2- مخمل زربفت و گلابتون دار به شكل سجاده داراي دو حاشيه و متن كه تمام با گلابتون اصل گلدوزي شده است. حاشيه ي اول به رنگ سفيد روي رنگ متن قرمز و متضمن آية الكرسي است. حاشيه ي دوم كه عريض تر مي باشد روي زمينه ي آبي اسماء الله و دوازده امام را در ميان ترنج هائي در بردارد. روي زمينه نيز اسماء الله و آيات الله نوشته شده است.

مخمل زربفت قرن 11 هجري مزين به گل و برگ و پرنده.

14- قاليچه كرك و ابريشم سجاده اي زمينه ي آن لاكي در وسط ترنج و قسمت بالا شكل محرابي نموده و در وسط محراب «الله اكبر كبيرا» نوشته شده و در زمينه ي نارنجي كتيبه آية الكرسي بافته شده است و در درون محراب روي زمينه ي آبي به خط سياه نوشته شده است: «رب اجعلني مقيم الصلواة و من ذريتي ربنا اغفرلي و لوالدي و للمؤمنين يوم يقوم الحساب»



[ صفحه 266]



و در حاشيه ي اول از داخل متن قاليچه به طرف خارج در زمينه ي قرمز نوشته شده: «شهد الله انه لا اله هو» (الا افتاده دارد «و الملائكه و اولو العلم قائما بالقسط لا اله الا هو العزيز الحكيم ان الدين عندالله الاسلام و ما اختلف الذين اوتو الكتاب الا من بعد ما جائتهم العلم بغيا بينهم و من يكفر بآيات فان الله» و در حاشيه ي بعد آن به خط درشت در زمينه ي آية الكرسي نوشته تا جمله ي «و هو العلي العظيم» و در حاشيه اي كه در كنار قاليچه واقع است نوشته شده «آمن الرسول بما انزل اليه من ربه و المؤمنون كل آمن بالله و ملائكته و كتبه و رسله لا نفرق بين احد من رسله و قالوا سمعنا و اطعنا غفرانك ربنا و اليك المصير لا يكلف الله نفسا الا وسعها لها ما كسبت و عليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا ان نسينا او اخطأنا ربنا» اين كتيبه ها از دو طرف تا وسط حواشي قاليچه را پر نموده و از آن جا به بعد حاشيه ها گل و بوته است كه زمينه ي حاشيه ي وسط را نيز مزين نموده و حاشيه ي داخل سفيد و حاشيه ي كناري قرمز است و به طوري كه گفته شد اين قاليچه از كارهاي اوايل عهد صفويه است اندازه 77 / 1 ضربدر 22 / 1 متر.

63- نوشته ي روي مفرغ برجسته متعلق به پنجره ي ضريح مطهر به نام درويش به يك صفوي زمان ساخت 961 هجري بدين قرار: «در ايام ايالت دوران افزون و عهد خلافت همايون بندگان نواب كامياب علي شاهي و ظل اللهي ابوالمظفر شاه طهماسب الحسيني الصفوي اين پنجره ي عالي اساس به سعي و اهتمام حضرت سيادت و نقابت پناه مير درويش بيك الصفوي صورت اتمام و سمت انجام پذيرفت في شهر سنة احدي و ستين و تسعمائه»، اندازه 30 ضربدر 30 / 1 متر.

75- در مشبك از چوب شمشاد كه كتيبه و كنده كاري هاي بسيار ظريف و ممتاز دارد. دور تا دور آن آيات الله نوشته شده و در دو تنكه دو لنگه ي در دو كتيبه ي برجسته بدين شرح ديده مي شود: «قال النبي صلي الله عليه و آله و سلم في شأن مظهر العجايب و مظهر الغرايب علي اميرالمؤمنين و امام المتقين اسدالله الغالب ابن ابيطالب انا مدينة العلم و علي بابها صدق النبي» اندازه 2 ضربدر 45 / 2 متر.

79- نوشته ي روي سنگ به خط عليرضاي عباسي بدين مضمون: در زمان دولت پادشاه جمجاه مروج مذهب ائمه ي اثني عشر عليهم صلواة الله الملك الاكبر ابوالمظفر شاه عباس بهادر خان تعمير اين بيت الله نمود بنده ي درگاه مهدي قلي خان ايشك آقاسي باشي في 1011 عليرضا» (از مسجد امام واقع در قبرستان قتلگاه به موزه نقل شده است) اندازه 4 / 10 ضربدر 1 متر.



[ صفحه 267]



70- نوشته ي روي سنگ مدرسه ي فاضلخان بدين مضمون: «تمت هذه العمارة المباركة العاليه في ايام خلافت السلطان العادل و الخاقان و النادر الباسط مهاد العدل و الانصاف هادم اساس حامي بلاد اهل الايمان ماحي آثار الكفر و الطغيان ابي الغازي سلطان حسين بهادر خان خلد الله ملكه و سلطانه به اشاره ي جناب الامير الكبير الاعظم الاعدل الاكرم افتخار اعاظم الامر في الآفاق ملجأ ارباب الاقتدار و ذوي الاختيار الستار امير شجاع الدولة و الدين ولي بيك بهادر جاندار ادام الله ايام عدلته و اعوام ايالته و تقبل الله منه بفضله و.... في رمضان المبارك» اندازه 66 / 1 ضربدر 58 / 1 متر.

12- قاليچه ي ابريشمي معروف به قاليچه ي چهار فصل زمينه پسته اي داراي دو لچك در دو طرف كه زمينه ي لچك ها قرمز و به صورت محرابي است. در وسط محراب در بالا «سبحان ربي الاعلي و بحمده» نوشته شده و در دو گوشه ي حاشيه ي بالا نوشته شده: عمل بنده ي كمترين محمد امين كرماني. اين قاليچه داراي يك حاشيه ي باريك در اطراف است. در ميان قاليچه چهار جوي آب طرح شده كه در وسط به هم تلاقي نموده و حوض آبي را تشكيل مي دهد. درون حوض مزبور شكل دو مرغابي و سه ماهي و در جوي هاي چهار طرف شكل ده ماهي و پانزده مرغ كوچك در اطراف روي شاخه ي درخت هاي كوچكي طرح شده است. نقش هاي چهار قسمت قاليچه با هم مختلف و قرينه سازي نيست و شايد وجه تسميه ي آن به چهار فصل همين باشد، طول 42 / 1 و عرض آن 15 / 1 متر است.

10- زري نوشته دار بخشي از پرده مركب است از هفت ترك عريض و دو ترك باريك بين هر تركي نوار باريكي از خود پارچه بافته شده كه مجموع آن ها هفت نوار است پنج ترك آن نباتي و دو ترك آن قرمز است، رنگ هاي ترك ها از بالا به پائين قرمز و سبز و نيلي و سبز و قرمز و سبز و نيلي است. در اين شده متأسفانه جز ترك وسط ساير ترك هاي آن زدگي و رفتگي دارد مخصوصا اولين ترك بالا و دو ترك پائين در متن ترك ها با گلابتون به خط ثلث به ترتيب ذيل نوشته دارد

ترك اول «سبحان الله و الحمدلله». ترك دوم سوره ي توحيد را چهار مرتبه در دو سطر نوشته. ترك سوم در چهار ترنج چهار صلوات نوشته شده است ترك چهارم سوره ي فاتح الكتاب در دو سطر نوشته است. در حاشيه ي نباتي آن آية الكرسي رقم شده. در ترك پنجم سوره ي فتح و ترك ششم مكرر. ترك چهارم و ترك هفتم مانند ترك سوم و ترك هشتم نيز مانند



[ صفحه 268]



ترك دوم است. از اين قراين معلوم مي شود ترك قرمز ديگري هم داشته است كه قرينه ي ترك اول بوده ظاهرا اين شده نيز مربوط به دوره ي شاه سليمان صفوي است، طول از وسط آن كه سالم تر است 15 / 1 متر و عرض 81 / 0 سانتيمتر است.

7 و 8- زري نوشته دار مركب از دو قطعه: قطعه ي اولي قسمتي است از بالاي سجاده كه طاق محراب آن با زمينه ي ارغواني و ابروهاي محراب با زمينه ي آبي و نقوش سفيد است. حاشيه ي آن از حيث رنگ و طرح مشابه متن مي باشد. دور حاشيه ي بزرگ عبارت: «انا فتحنا لك فتحا مبينا» دو بار تكرار شده. در دو حاشيه ي پهلوئي به رنگ نباتي آيات قرآن نوشته شده.

قطعه ي دوم پارچه اي است ابريشمي داراي دو كتيبه: كتيبه ي اول بزرگ و به خط ثلث سفيد در زمينه ي آبي نوشته شده «من بكي الحسين او تباكا و جبت له الجنة» اين كتيبه در حاشيه ي باريكي محاط است كه گل هاي نباتي رنگ داشته و فعلا نخ نما است. كتيبه ي دوم آيه ي انا فتحنا دو مرتبه تكرار شده نخ نما است. آن چه مسلم است اين دو قطعه مربوط به هم نبوده و بعد به هم وصل شده اند، طول و عرض هر دو 47 / 1 ضربدر 25 / 2 متر است.

اشياء درون قفسه

قفسه ي 1

1- زري كار رشت عمل مير نظام كاشاني كه در سنه ي 952 دوخته شده و به مصرف صندوق پوش مرقد مطهر مي رسيده است. از زري هاي بي نظيري است كه در اوايل دولت صفويه براي صندوق پوش تهيه شده است و اين قديم ترين تاريخي است كه در منسوجات آستان قدس موجود است. اين صندوق پوش داراي يك متن و سه حاشيه است. زمينه حاشيه ي اول مشكي و دومي قرمز و سومي آبي است. در حواشي متن به خط ثلث آيات قرآني و اسماء الله و اسماء ائمه و ناد علي بارزي بافته شده است. در دو طرف خانه هائي كه ناد علي نوشته اين عبارت نقش است: عمل ميرنظام كار رشت سنه ي 952 و يك شعر در يكي از ترك هاي متن و ترك هاي دو طرف تكرار شده كه مصرع دوم آن درست خوانده نمي شود بدين تفصيل:



كرده است اين تحفه نذر مرقد شاه جهان

حاجي اسوار از ديار لاهيجان



اين صندوق پوش در تمام اطراف دامن هاي بلندي از جنس متن دارد كه صندوق را بپوشانند طول روپوش از قسمت روي صندوق به استثناي دامن هاي اطراف دو متر و عرض تا سر درزهاي



[ صفحه 269]



دو طرف به استثناي دامن هاي اطراف يك متر است. كليه ي عبارات به استثناي كتيبه هاي متن اين صندوق پوش به طور قالبي تكرار شده است.

قفسه ي 2 و 3 محتوي طلاهاي عليرضاي عباسي است كه وصف آن در سطور قبل آمده است و ذيل شماره هاي 221 و 212 و 213 (اطاق دوم طبقه ي بالا) وارد دفتر موزه شده است.

قفسه ي 1

در اين قفسه دو كلاه خود آهني زركوب و دو گلگير شمع فولادي موجود است كه از هر كدام يكي توصيف مي شود:

128- كلاه خود آهني هديه ي كربلائي صادق خارج آن داراي يك حاشيه است كه آن را به دوازده قسمت تقسيم و در هر يك دوازده كتيبه ي كوچك قلمداني وجود دارد كه در ميان آن ها اسماء چهارده معصوم به خط نستعليق برجسته كنده اند. بيرون كتيبه ها به گل هاي طلا زينت داده شده و بعد از حاشيه هشت نيم ترنج هائي نقش شده. سر هر نيم ترنجي يك سر ترنج كوچك زينت شده كه به گل و بوته ي برجسته تزئين گرديده است. در ميان نيم ترنج هاي بزرگ آية الكرسي را با خط ثلث برجسته نوشته اند. در ترنج بالا «نصر من الله و فتح قريب» و در پائين «و من يتوكل علي الله» و در پهلوي اين قطعه ي فولادي گل و بوته هائي تزئين گرديده و همچنين روي كلاه به گل و بوته هائي زينت يافته ميخ كلاه چهار پر و لبه اش سوراخ هاي متعددي دارد براي برگستوان كه اكنون بخشي از آن باقي مانده و مابقي از بين رفته است. نام واقف در طرف راست پشت كلاه و در بالاي دو ترنج بدين شرح حكاكي شده: «وقف جناب امام رضا عليه السلام نمود كربلائي صادق يك زره و كلاه خود را طمع كننده ملعون باد» اندازه 11 ضربدر 9 سانتيمتر.

158- گل گير شمع فولادي جهت شمع از فولاد ساخته شده و روي آن طلاكاري و مشبك است پشت آن نوشته شده: مال كشيك چهارم.

93- آفتابه ي مفرغ كار اصفهان بدون دسته و لوله ي آن به دهان اژدهائي منتهي مي شود. شكم آن گرد و روي پايه اي قرار دارد. روي بدنه و پايه ي آن را گل و بوته ي تزئيني و ترنج پوشانيده است. لوله اش به بندهاي متوازي تقسيم شده كه در ميان آن ها گل و برگ هاي كوچك ديده مي شود سبك كار معلوم مي دارد كه در اصفهان ساخته شده است، اندازه ي بلندي 30 سانتيمتر.

90 - پيه سوز مفرغي سيم و زركوب ساخت قرن دوازده شامل سه پارچه كته تمام بدنه ي آن به نقوش و گل و برگ با زر و سيم مزين شده است، بلندي آن 46 سانتيمتر.

59- لگن برنجي درون آن منقش به گل و بوته هائي است و در روي آن ترنج هائي



[ صفحه 270]



ديده مي شود. دور كنگره دار و فيروزه نشان و بيشتر زمينه ي آن قرمز رنگ است. روي سطح آن زمينه سفيد (سيم اندود) و سياه نموده شده و تا اندازه اي سائيده شده است. در ميان ترنج ها تزئين كوچكي ديده مي شود و در آن ها نوشته شده است: (وقف كشيك خانه ي مباركه ي آستانه ي خدام (خودام) امام عليه السلام سنه 1307 يكبار ديگر هم روي لگن تكرار شده است از حيث ساخت و نقش كاملا مشابه آفتابه و قاعدتا براي يك مصرف ساخته شده است.

بلندي 20 و قطر دهانه آن 28 سانتيمتر.

قفسه ي 2

107- قفل فولادي ساخت قرن دوازده هجري، مستوي، دسته ي آن به صورت ميله اي در بالاي آن قرار گرفته است. در طرفين قفل گل و بوته ي مشبك فولادي بر بدنه ي آن افزوده شده و در روي آن صوري شبيه پرندگان كوچك ديده مي شود كه در باز كردن قفل سهم به سزائي دارد. كليد آن ميله اي است نازك و مستوي كه بالاي دسته ي مشبك جا دارد در روي قفل و كليد نقوش تزئيني به زر نموده شده و در چهار ترنجي كه در دو طرف قفل ديده مي شود رباعي زير به زر روي بدنه كوبيده شده است:



اين قفل كه در صنعتش فنر در پيچ است

بر اين صنعت هزار صنعت هيچ است



هر كس كه بديد چون زلف نگار

پيچ اندر پيچ است



از حيث ساخت و طرز بستن از شاهكارهاي صنعت قفل سازي ايران است، طول 20 سانتيمتر

87- پيه سوز مفرغي كار اصفهان كه درون قلمدان هائي در گردن و قاعده اين ابيات نوشته شده است:



چو شمعي كه صد خانه را سوختي

گذشتي و حرفي نگفتي به ما



بگو اين روش از كه آموختي

قد افراختي چهره افروختي



شبي ياد دارم كه چشمم نخفت

شنيدم كه پروانه با شمع گفت



كه من عاشقم گر بسوزم رواست

ترا گريه و سوز باري چراست؟



191- جام قلم زده كه قسمت داخل و خارج آن با آيات الله پر گرديده است نوشته هاي داخل ظرف قدري محو شده و عموما در داخل ترنج ها كنده شده. دو كتيبه به خط جلي در ميان نوشته هاي قسمت خارجي ظرف خودنمائي مي كند كه به صورت حاشيه در آمده و جنبه ي تزئيني به ظرف داده اند. كتيبه ي بالائي شامل صلواة كبيره و كتيبه ي پائين عبارت از سوره ي شريفه ي



[ صفحه 271]



اذا جاء مي باشد. بين اين دو كتيبه در ميان 12 ترنج صورت هائي كنده شده كه بي شباهت به صور 12 گانه ي بروج نيست. از حيث كار اثري بسيار نفيس از صنايع دوره ي صفويه است گشادي دهان 5 / 19 و بلندي 13 سانتيمتر است (كار اصفهان).

94- آفتابه ي مصنوعي لوله دار هديه ي شاه سلطان حسين تاريخ ساخت 1127 هجري به امضاء فيض الله شوشتري پايه ي آن از بين رفته روي آن را با نهايت مهارت با گل و بوته هاي درشت و برجسته منقش نموده اند دورا دور به نقوش تزئيني آراسته شده و روي دسته ي آن شبكه هاي ريزي تعبيه شده است. در ميان نقوش روي بدنه به خط نسخ وقف نامه ي زير را كنده اند: (وقف نمود اين ظرف را بر آستانه ي مقدسه ي امام معصوم شهيد ابوالحسن علي ابن موسي الرضا عليه الصلوات و السلام كلب علي سلطان حسين موسوي كه در آن روضه ي منوره استعمال شود) و نام سازنده در ميان ترنج اين ظرف به خط نستعليق نوشته شده: (بسعي اسمعيل جبادار به اتمام رسيد عمل فيض الله. شوشتري 1127). نقوش كار همان استادي است كه كتيبه هاي روي درب را ساخته و ما بتفصيل از آن در بالا اشاره كرده ايم. ظرافت گل ها و شاخه و برگي كه در روي اين آفتابه ديده مي شود گواه هنرمندي اين استاد مي باشد.

220- صحيفه ي سجاديه ي خطي عهد صفوي كه به تازگي تقديم شده است. داراي تذهيب كاري و به خط بسيار خوشي نوشته شده است: (رقم طالب اسحق نجفي تاريخ رجب 1116).

57- لوحه ي مسي با نقش كنده به نام انيس الدوله كه در ترنج هائي كه در بالا نقش شده كلمات نبي، علي، فاطمه، مجتبي، شهيد، سجاد، محمد باقر، جعفر صادق، موسي، علي رضا، محمد تقي، علي نقي، حسن زكي، محمد مهدي صلي الله عليهم نقش شده است و در ترنج ديگري به خط خوش نوشته شده: (السلطان شاه عباس الثاني الحسيني صفوي ابي المظفر المنصور الغازي المكرم) و در ترنج ديگري نوشته شده است: (عليين آشيان تراب آستان فردوس نشان اين برخوردار مراد انيس الدوله) و در ترنج ديگر عبدالمذنب محمد تقي كنده شده است. در جوانب راست و چپ نيز جمعا در شش قلمداني شش بيت كنده شده. همچنين در ميان صفحه ي مزبور شش قلمداني متضمن ابياتي چند است در دو ترنج تاريخ اين لوحه بدين مضمون ديده مي شود: در يكي (في شهر ذي الحجة الحرام المنتظم في سلك) و در ديگري (شهور سنة سبع و خمسين و الف من الهجره) نوشته دارد از حيث كاري و خط اثري بسيار نفيس است. به همين جهت به لوحه ي مزبور قاب مرمري مخصوص اختصاص داده شده است اندازه 165 ضربدر 135 متر.



[ صفحه 272]



29- جعبه ي قلمدان فولادي هديه ي شاه سلطان حسين اطراف آن با گل و بوته هاي طلائي تزئين يافته. نقش آن از بين رفته است نقش روي آن از ترنج و ابروي مشبك تزئين شده و اشعار زير را در بر دارد:

بنده ي شاه ولايت



تعالي الله از اين زيبا قلمدان

كه شد همدست و هم زانوي شاهان



قلم فرماندهي شيوا بيان است

كه حرفش بر زبان دائم نهان است



(سلطان حسين)



دعاي شاه مي باشد مدارش

بود ذكر خفي پيوسته كارش



بود در نيستان برپا نشسته

پي خدمت ميان را تنگ بسته



ز شست شه جدا ناگشته چون تير

به جان دشمنان خوابانده شمشير



كسي كم ديده در از مان و ادوار

زباني اينچنين هرگز دهندار



چو فرمان شهان را ترجمان است

زسر تا پا از آن گوش و زبان است



نام سازنده در ترنج كوچكي ديده مي شود. (عمل كمال الدين محمود) اين جعبه كه در اصل قلمداني است سابقا براي جاي مهر مبارك تخصيص داده مي شده است، اندازه آن 5 / 36 سانتيمتر.

100- آفتابه ي مسي ميناكاري ساخت قرن دوازده. در دهانه ي آن از بين رفته است. لوله اش كمي ضرب ديده و ميناي آن هم در چند جا ريخته است. شكل بدنه ي آن مستوي و لوله ي آن خم شده است. نقش ميناي آن بر روي دسته و پايه و گردن و لوله عبارت است از شاخه هاي گل ريز و در زير گلوي آفتابه نقش شاخه هاي مو آويخته با برگ و ميوه به رنگ آبي ديده مي شود در دو طرف آفتابه دو ترنج برجسته ساخته اند كه نقش بوته هاي گل سرخ آن ها را زينت داده است. در جلو و پشت آن نيز دو ترنج مزين تهيه شده كه يكي به دسته متصل است و از يكي لوله بيرون آمده است. در پائين نقوش هندسي با رنگ مايل به سبزي بر جلوه ي ميناي آن مي افزايد بلندي 5 / 32 گشادي 15 سانتيمتر.

180- دسته ي خنجر لعل صورتي رنگ كه با كمال هنرمندي تراش گرديده و شيئي بسيار



[ صفحه 273]



نفيس به شمار مي رود. ساخت قرن دوازدهم هجري.

89- چراغ مفرغي كه جاي فتيله ي آن كمي شكسته و بدنه آن چهار گوش مي باشد روي مخزن اين چراغ مجسمه ي فيلي نموده شده كه در شكم آن ميله اي جهت عبور روغن تعبيه گرديده است. روپوش فيل با كمال دقت ساخته شده در پشت فيل حلقه اي به شكل (S) قرار دارد كه به وسيله آن چراغ را به سقف مي آويخته اند نام واقف از زير روپوش آن بدين شرح خوانده مي شود: (وقف آستانه ي حضرت امام رضا عليه السلام نمود محمد حسين الاصفهاني سنه 1091) و در بالاي آن عباراتي ديده مي شود كه ظاهرا به زبان هندي است، طول چراغ 25 / 0 متر.

86- پيه سوز مفرغي به نام محمد حسين ساخت اصفهان نسبتا سالم دو دائره برجسته آن را به سه قسمت مي كند در قسمت بالا كتيبه اي بين دو قسمت منقوش بدين تفصيل خوانده مي شود:



زماني نيست كز عشق تو جان من نمي سوزد

كدامين سينه را كان غمزه ي پر فن نمي سوزد



همه شب زار مي سوزم به تاريكي و تنهائي

كه با من هيچ دل در گلبن گلشن نمي سوزد



قسمت ميانه ي بدنه را خطوط شكسته متوازي به چهار بخش تقسيم نموده و مزين به گل و بوته است. در روي برجستگي ساده اي كه قسمت بالا را از بدنه جدا كرده است نوشته شده است: (وقف امام رضا نمود محمد حسين - طمع كننده به لعنت خدا و نفرين رسول گرفتار شود صدق الله العلي العظيم سنه 1218).

اشياء خارج از قفسه

207- گلدوزي روي ماهوت كه با نوشته ي سفيدي در ميان آن عبارت: (وقف آستانه علي بن موسي) دارد نقشه آن محرابي و جهت استفاده جانماز ساخته شده است، اندازه 95 / 0 ضربدر 24 / 1 متر، بافت پايان قرن يازدهم هجري.

5- حاشيه ي زري گلدار بافت قرن 11 كه شامل 12 حاشيه گل و برگ الوان روي زمينه زرد مي باشد، اندازه 70 / 0 ضربدر 82 / 0 متر.

20- اطلس نوشته دار (پرده) به امضاء محمد حسين، بافت 1202 كه در ميان ترنج هاي مكرر آن اسماء الله و آيات قرآن و يا حسين مظلوم بافته شده است، اندازه 98 / 1 ضربدر 62 / 2 متر

210- اطلس نوشته دار قرن 13 كه در زمينه ي آن چهار ترنج به رنگ آبي عبارت (نصر من الله و فتح قريب) را چهار نوبت نوشته اند. دور تا دور اسامي ائمه و در جوانب راست و چپ در چهار ترنج يا حسين مظلوم چهار نوبت تكرار شده است اندازه 22 / 0 ضربدر 34 / 0 متر

25- اطلس زربفت با گلدوزي كار اصفهان. حواشي آن داراي ترنج هائي بوده متن مزين



[ صفحه 274]



به گل و برگ هاي الوان برجسته بزرگ است اندازه 20 / 1 ضربدر 20 / 1 متر.

108- زري گلدار (حاشيه) بافت اصفهان قرن 11، شامل 17 حاشيه گل و برگ دار كه نقشه ي آن ها يك در ميان مشابه يكديگر است اندازه 41 / 0 ضربدر 60 / 0 متر.

24- اطلس زربافت گلابتون دار كه در حاشيه و متن گل و برگ هاي الوان مزين گرديده و مجموعا شكل بديعي بوجود آورده است اندازه 43 / 1 ضربدر 43 / 1 متر.

اطاق سوم (طبقه سوم)

18- مخمل زربفت و گلابتون دار بافت اصفهان به شكل سجاده داراي چهار حاشيه، پايان قرن 12 هجري، اندازه 27 / 1 ضربدر 81 / 1 متر.

30- زري گلدار (پرده) به نام حسين خان سردار كار استاد رضاي اصفهاني به سال 1220 داراي 14 حاشيه است كه دو حاشيه آن متضمن صلوات كبير مي باشد. متن دست بافت دوزي قالبي است. در ميان آن ترنجي است كه عبارت يا ضامن الغرباء و المساكين را مكرر در بر دارد.

عين اين عبارت نيز در چهار گوشه ي متن بافته شده است، اندازه 77 / 1 ضربدر 96 / 2 متر مي باشد.

33- زري ترنج دار، بخشي از روپوش صندوق مطهر به نام سردار حسين خان عبارت است از زري اصل دست بافت متن دوزي قالبي، محرابي، در بالا دو لچك دارد، زمينه ي آن سرمه اي، داراي گل و بوته ي سبز و قرمز و همچنين بين ترنج هاي كوچك با گل و بوته پر شده است. ميان ترنج ها گل هائي است كه رنگ بعضي از آنها محو شده. در پائين پرده در زمينه ي سرمه اي شكل محرابي است كه با حاشيه ي قرمز گلدوزي شده است و در پنج سطر اين عبارت به رنگ زري نوشته شده: هو الواقف.



بر در شاهي كه از اعجاز كرد

نقش شير پرده را سحر خوار



شد حسين خان آن سر سردارها

واقف اين پرده ي زرين نگار



پرده ي مزبور از سه طرف حاشيه دارد بدين تفصيل: دو حاشيه ي باريك و يك كتيبه در وسط است در كنار حاشيه ي طرف راست از پائين به بالا خط طلائي و قلم ثلث صلوات بر دوازده امام نوشته شده و در كتيبه ي بالاي پرده صلوات ناد علي با تاريخ 1220 نوشته شده كتيبه ي طرف چپ از بالا به پائين بوده و مطابق كتيبه ي طرف راست مي باشد از ملاحظه ي اول و آخر كتيبه ي چپ و راست معلوم مي شود كه كتيبه ي طرف راست از اول عبارت بسم الله را كسر دارد و كتيبه ي سمت چپ از آخر كلمه ي «و العصر و الزمان صلوات الله عليهم» را كسر دارد به همين نسبت اين كسري از پائين



[ صفحه 275]



پرده محسوس است، اندازه 34 / 3 ضربدر 32 / 2 متر.

17- مخمل زربفت و گلابتون دار كه به شكل محراب با حواشي گلدوزي شده است، پايان قرن 12 هجري.

16- اطلس زربفت و گلابتون دار كه شايد در اصل سوزني يا جانمازي بوده زمينه ي آن قرمز و روي آن با گلابتون اصل و ابريشم زر دوزي و گلدوزي شده داراي دو حاشيه از چهار طرف است و در قسمت پائين هيچ حاشيه ندارد حاشيه و زمينه ي آن اطلس آبي است كه با گلابتون به طور بند رومي دوخته شده و در وسط بند رومي ها گلهاي درشت ديده مي شود. در دو طرف حاشيه ي بزرگ دو حاشيه كوچك از گلابتون دارد كه روي درزهاي بين حاشيه ها دوخته شده متن جانماز بند رومي دوزي است كه در ميان خانه اي در بند رومي يك گل درشت دوخته شده است و در بالاي سوزني درون متن از دو طرف دو لچك دارد كه به شكل محرابي است در وسط اين دو لچك دو شاخه ي بزرگ گل زمينه ي آن را از دو طرف پر نموده در داخل محرابي در زمينه ي طلائي رنگ با ابريشم مشكي اين عبارت بافته شده «يا هو سبحان ربي الاعلي و بحمده يا الله 1197» طول سوزني 74 / 1 و عرض آن 17 / 1 متر است.

31- زري ترنجدار (بخشي از پوش صندوق مطهر) بنام سردار حسين خان بافت اصفهان به سال 1219، اندازه 78 / 1 ضربدر 19 / 1 متر.

قفسه

در اين قفسه تعدادي سلاح سرد گذاشته شده كه اغلب آن ها از حيث كار در عداد شاهكارهاي صنعتي است و چون اين نوع اسلحه امروز از بين رفته است از نظر تاريخي حائز اهميت بسياري است بخصوص كه بسياري از آن ها داراي نقوش تاريخي است كه ما ذيلا برحسب اهميت به توصيف بعضي از آن ها مي پردازيم:

112- ساعد بند زركوب با مچ بند عمل استاد حسن داراي كتيبه ي طلاكاري در ميان آن (بسم الله الرحمن الرحيم) و آية الكرسي را تا (سميع العليم) با طلا به خط ثلث نوشته است پشت مچ در يك ترنج قلمداني با طلا نوشته شده (يا قاضي الحاجات) در سطح خارج ساعد بند يك كتيبه ي باريك با طلا منقوش شده كه اسم سازنده و تاريخ آن را در بر دارد كه در بالا ذكر شد. همچنين از اطلس سبز آستر شده و در زير بست دست، مخمل سبز گرفته است به اضافه داراي دو مچ بند فولادي و حافظ پشت دست كه زره است دارد اندازه 35 طول و 7 سانتي متر عرض.

111- ساعد بند زركوب فولادي لبه آن داراي حاشيه اي است كه در ميان آن آية الكرسي



[ صفحه 276]



را به خط ثلث تا (العلي العظيم) تزئين شده و روي روپوش از عرض نوشته ي «بسم الله الرحمن الرحيم» دارد دور ترنج بر روي سطح ساعد بند نوشته است «من يتوكل علي الله» و در بالا و پائين «يا ولي الحسنات» به اضافه ي جملات ديگر و تصوير ماهي نقش شده و تمام اشكال نقاشي شده زرين كوب است در جوف داخل آن مخمل سورمه اي آستر شده است. همچنين براي پشت دست زره خاصي كه جوانب آن طلاكوب گرديده به ساعد بند متصل شده است و در ميان يك ترنج «يا قاضي الحاجات» را با طلا نوشته اند، اندازه 24 ضربدر 7 / 0 متر.

126- كمان زمينه ي قرمز تذهيب شده كه نمونه ي بسيار جالبي از كمان هاي دوران صفوي است درون آن در ميان ترنج هائي نوشته هائي به نام «يا الله» و «يا محمد» و «يا علي» دارد. هم چنين نوشته شده است:



چو توفيق خدا ساخت عباس اين كمان را

وقف كرد بر حضرت سلطان علي موسي الرضا



125- كمان ديگري مشابه كمان فوق الذكر كه در درون آن نوشته ي زير را دارد:



شكر لله توفيق شد رفيق

كه به دلخواه من گشت تمام



و در قسمت خارج اين بيت:



كرد اين قبضه را به صدق تمام

ابن حافظ شهاب وقف امام

:

131- تبرزين فولادي لبه پهن بدون عيب پشت آن به صورت اژدهائي دهان گشاده و ميان خالي منتهي مي شود، ميله ي آن به سر نيزه اي ختم مي شود روي تبرزين ترنج و نقوش تزئين تذهيب و كنده كاري دارد بلندي 75 سانتيمتر.

136- كارد دسته شيرماهي به عرض 3 و طول 32 سانتيمتر.

188- خنجر مرصع با غلاف ميناكاري دسته گوهر نشان.

116- شمشير دسته شاخي فولادي ساخت اصفهان به امضاء ميرعلي هديه محمد الزمان ابن بوداق، داراي تيغه اي است بر گشته و جوهردار كه قبضه و دسته آن به گل و بوته تذهيب شده است. نام سازنده در ميان ترنج خوانده مي شود «هلال يك شبه شمشير كار ميرعلي است 1008» واقف آن محمد الزمان بوداق است كه نام خود را در ضمن شعري روي شمشير كنده است «ابن بوداق محمد زمان سنه 1130 - هلال يك شبه را كرد وقف صاحب الزمان» و در طرف ديگر شمشير نوشته شده:



هر آن نهالي كز گلشن من بر دوستان شمر بندد

زلطف خدا هلال يك شبه را كمر بندد





[ صفحه 277]



بايد دانست كه استاد ميرعلي يكي از شمشيرسازان مشهور زمان شاه عباس بوده است، اندازه درازي 88 و پهنا 3 سانتيمتر است.

114- شمشير فولادي با دسته شاخي و تيغه ي برگشته جوهردار بدون شيار كه در طرف قبضه ي آن شعر زير نوشته شده:



تيغ علي چو سرخ به خون منافق است

دارد دو دم چو صبح ولي هر دو صادق است



و در ميان ترنج ها عبارت «و الله الذي حتي لا يموت كلب علي محمد صادق الموسوي سنه 1113» ديده مي شود روي قبضه و دسته ي اين شمشير هم تذهيب داشته كه از بين رفته است، درازي 87 سانتي متر.

132- تبرزين زركوب فولادي ساخت قرن 12 با دسته ي چوبي كه دو لوله برنجي در بالا و پائين بر روي آن نصب شده و در ميان تيماج گرفته شده است. نقش آن برجسته و شامل شاهكاري مي باشد. در روي آن به خط نسخ يك طرف «يا قاضي الحاجات» و در طرف ديگر «يا كافي المهمات» نوشته شده. در پشت تبرزين نقوش برجسته و در بالا و پائين گل هاي پيچيده به هم داشته و عبارت زير خوانده مي شود: «و ما النصر الا عندالله رب نجني بمحمد و علي» روي دو لوله برجسته و مزين به نقوش گل و بوته مي باشد، بلندي 59 سانتيمتر است.

129- مضراب نقره ي زركوب با دسته ي فولادي ساخت هندوستان در قرن 12، زير دسته مجوف و از داخل پيچ است و منتهي به سر فيلي مي شود كه تيغه اي روي آن نصب شده است. سرفيل با روپوش و دندان و خرطوم آن در نهايت خوبي نمودار است. در بخش بالاي تيغه ي گل برگ هاي باريك به دور دائره هاي درشت به سبك كارهاي هندوستان قرار گرفته و اين نوشته را نيز دارد: «هندوستان وقف امام رضا عليه السلام». طول 5 / 22 و عرض 5 / 5 سانتيمتر است.

135- عصاي چوبي محتوي شمشير دو دم تيغه آن جوهردار كه در منتهاي مهارت ساخته شده است. داراي ترنج نوشته داري است بدين مضمون: «وقف جناب علي ابن موسي الرضا عليه السلام سنه 1258» دسته ي آن با گل و بوته هاي تزئيني زركوب ساخته شده است. غلاف شمشير به شكل عصاي بلندي است كه از ني هفت بند ساخته و روي آن را چرم گرفته اند و در پائين و بالا داراي دو بخش فلزي است. شكل عصا و شمشير نمونه هاي كار زمان صفويه است



[ صفحه 278]



منتها در قرن سيزده وقف گرديده است، درازي 107 و پهنا 8 / 1 سانتيمتر است.

131- تبرزين فولادي قسمت برنده ي آن به شكل نيزه چهار پر است. دسته ي آن مجوف و از تيغه جدا است، طول 75 سانتيمتر است.

تالار چهارم (طبقه بالا)

اكثريت اشياء اين تالار عبارت است از منسوجات نفيسي كه در بالا بدان اشاره كرده ايم و ما سعي مي كنيم با رعايت خلاصه چند پارچه آن را مورد تشريح قرار دهيم:

26- پرده ي مخمل گلابتون دار زربفت به امضاء محمد رضا پسر فتحعلي شاه قاجار به شكل محراب با حواشي، متن آن را گلداني با شاخ و برگ و گل و بلبل پر نموده است، دو شير از طرفين محراب نموده شده، در حاشيه ي عريض كه بين دو حاشيه ي ديگر قرار گرفته ابياتي درون قلمدان با گلابتون اصل بافته شده است، اندازه 54 / 1 ضربدر 30 / 2 متر.

32- زري ترنج دار به نام سردار حسين خان بافت اصفهان 1219 كه بخشي از پوش صندوق مطهر بوده است، اندازه 38 / 2 ضربدر 80 / 0 متر.

9- زري نوشته دار بخشي از پرده به نام سردار حسين خان، اندازه 5 / 1 ضربدر 33 / 1 متر.

27- مخمل گلابتون دار زربفت به امضاء محمد رضا پسر فتحعلي شاه قاجار (مشابه پرده شماره ي 26).

35- مخمل زربفت و گلابتون دار كه استفاده ي جانمازي از آن شده است. دور آن محرابي الوان با گلابتون اصل دوخته شده، در بالا دو لچك كوچك دارد، از پائين بوته اي شروع و تمام زمينه را پر مي كند، در بالا شكل دو دست ديده مي شود و در ميان آن نوشته شده: «الله اكبر سبحان ربي الاعلي و بحمده» همچنين سال 1331 با گلابتون در بالاي شكل گلي دوخته است. حاشيه اش از چهار سمت گل و شاخه هاي پيچيده دارد، اندازه 90 / 1 ضربدر 40 / 1 متر.

39- سوزني گلابتون دوزي روي كرباس بافت نيمه دوم قرن سيزدهم كه با وضع خوبي باقي مانده و كرباس آن به كلي در زير كار پنهان مانده است. گلابتون آن مفتول هاي نقره ي اصل است. نقش آن عبارت است از يك متن با زمينه ي نقره اي و نقش روي آن در ميان گل و بوته ي الوان مي باشد. حاشيه ي آن ترنج هاي درشت است كه در ميان دو حاشيه زمينه نقره اي و گل هاي ساده جا دارد و اطراف آن دو حاشيه ي ديگر باريك است در چهار گوشه ي



[ صفحه 279]



اصلي مربعاتي است كه صورت گل و پرندگان را نشان مي دهد نقش ميان هر ترنج عبارت از گل چهار پر و ستاره اي شكل است كه اطراف آن را گل هاي ديگري فرا گرفته، اندازه 86 / 1 ضربدر 18 / 1 متر.

38- پرده ي زربفت و گلابتون دار عليقلي قاجار. اين پرده كه با گلابتون اصل و ابريشم الوان تمام آن دست دوزي شده واقف آن شاهزاده قاجار و سال وقف آن سنه 1240 مي باشد. زمينه ي اين پرده لاكي رنگ داراي يك ترنج در وسط و دولچك در طرف بالا مي باشد. قسمت بالاي آن داراي هفت رديف حاشيه است كه در ميان آن ها اشعار دوخته شده است: حاشيه سه طرف ديگر مركب از سه ترك است. دو حاشيه ي باريك در طرفين مثل حاشيه قسمت بالا دارد. اشعاري با ابريشم نيلي سير دوخته شده كه مطلعش اين است:



يافت چون ترتيب مرغ مژده را جبرئيل

تا سرادقهاي عرش كبريا پرواز كرد



در قسمت پائين دو شير و خورشيد اضافه دارد و در قسمت بالا سه ترنج اضافه دوخته شده كه در اولي و سومي اين عبارت را با گلابتون بافته اند: «يدالله فوق ايديهم» و در ترنج وسط با ابريشم نيلي دوخته شده: «بسم الله الرحمن الرحيم» و در چهار گوشه با ابريشم، نيلي اين جملات نقش شده، بالا: «انا مدينة العلم و علي بابها» و در پائين «هو انا دارالحكمه و علي بابها» و در زير: «بسم الله» با خط طلائي و ابريشم يشمي نوشته شده: «السلطان ابن السلطان - السلطان فتحعلي شاه قاجار» و در زير اين اشعار ديده مي شود:



شه زاده ي كامران دوران

داراي جهان علينقي شاه



اين پرده ز چشم حاجت خويش

آورد در اين خجسته درگاه



و تاريخ وقف در طرفين صلواتي كه با ابريشم قرمز نوشته شده اين طور معين است:



كز پي تاريخ سال پرده ي اين در بگو

صاحب اين در پسر جان پرده ي اعجاز كرد



1240

و در پائين رقم شده «كمترين غلام محمد باقر» و در حاشيه پائين بين دو شير و خورشيد نوشته: «عمل كمترين غلام جان نثار استاد محمد زين دار» طول اين پرده از وسط از بالاي هلال 98 / 2 و بدون هلال 79 / 2 متر، عرض بدون حاشيه مخمل (رضائي است) 47 / 1 متر مي باشد.

72- نيزه ي زرنگار چوبي مربوط به قرن سيزده، يك سر آن برنجي و طرف ديگر به سر نيزه اي



[ صفحه 280]



منتهي كمي خميدگي دارد. روي آن به گل و بوته هاي تزئيني نقاشي شده است و به لعابي اندوده مي باشد. اين نيزه كه در كمال خوبي حفظ شده نمونه ي گران بهائي است براي شناسائي اسلحه ي زمان خود «نيزه چوبي ديگري تقريبا با همين مشخصات برابر آن به طور قرينه ديده مي شود». اندازه ي اولي 380 و پهنا دو سانتيمتر، دومي به درازاي 394 و پهناي دو سانتي متر مي باشد.

21 اطلس زربفت و گلابتون دوزي نيمه ي قرن سيزده به رنگ سرخ كه به خوبي باقيمانده است نقش وسط آن عبارت از ترنج بزرگي است كه به صورت يك گل بزرگ و چهار مرغ در ميان گل و بوته ها زينت شده است. در چهار گوشه ي آن لچك با نقشه ي هندسي قرار گرفته در زمينه ي آن ترنج هائي كوچك بافته شده است و حاشيه ي آن گلابتون دوزي با مفتول هاي زرين و گل هاي درشت روي زمينه ي طلائي بين دو حاشيه باريك با زمينه نقره اي قرار گرفته است.

اندازه 32 / 2 ضربدر 40 / 1 متر.

22- مخمل زربفت و گلابتون دار (سوزني) بافت قرن سيزده كه در نهايت خوبي حفظ شده است نقش آن عبارت است از ترنج بزرگي در وسط و در چهار گوشه چهار ترنج با گل و بوته هاي ريز مي باشد. در ميان ترنج گل هشت پر و گل هاي درشت ديگري ديده مي شود. حاشيه اصلي نقش شاخ و برگ گل هائي است كه در هم پيچيده است و در ميان دو حاشيه ي باريك به نقش مداخل قرار گرفته است. نقش آن با كمال دقت تهيه و تمام مخمل را پوشانده است، اندازه 1 / 2 ضربدر 35 / 1 متر.

47- مخمل زربفت و گلابتون دار قرن سيزدهم. در ميان آن يك ترنج بزرگ و چهار لچك كه با گل و بوته هائي مزين شده دارد. حواشي نيز با گل و برگ تزئين يافته است زمينه مشكي مي باشد، اندازه 98 / 0 ضربدر 45 / 1 متر.

42- اطلس زربفت گلابتون دار در وسط آن ترنج و در اطراف چهار لچك دارد. داراي حاشيه پنج تركي است. زمينه طرفين مثل متن و سه ترك ديگر شده به علاوه صورت هشت مرغ بزرگ و چند مرغ كوچك دارد اندازه 32 / 1 ضربدر 30 / 2 متر.

32- زري ترنج دار بخش پائين از روپوش صندوق به نام سردار حسين خان به امضاء «محمد علي بافت اصفهان 1219» و بافنده آن نيز «رضاي اصفهاني» است، اندازه 80 / 0 ضربدر 38 / 2 متر.

19- اطلس زربفت و گلابتون دار (سوزني) كه با مفتول هاي طلائي در كمال خوبي حفظ شده. نقش وسط آن عبارت از ترنجي است چهار پر كه گلي در وسط دارد و در بالا و پائين آن دو مرغ در طرفين شاخ گلي قرار گرفته اند. همچنين چهار لچك دارد نقش آن گل و بوته هندسي



[ صفحه 281]



كه بر روي زمينه ي اطلس تهيه شده است. در حاشيه يك رديف گل هاي درشت روي اطلس و در ميان دو بند حاشيه گل و بوته گلابتون است كه تمام پارچه را پوشانده قسمت بالا و پائين سوزني را با گلابتون به شكل بوته هاي جقه اي روي زمينه ي اطلس سبز تكميل مي كند، اندازه 20 / 1 ضربدر 95 / 1 متر.

40- كرباس زربفت و گلابتون دار بافت قرن سيزده بند رومي باف كه درون گل و برگ هائي تزئين نموده و داراي پنج حاشيه مي باشد.

قفسه ي 1

159- قنديل زرين گوهر نشان ساخت مشهد با بدنه گرد و سه بند زري گوهر نشان كه به وسيله ي آن قنديل آويخته مي شده است. در ميان قنديل برآمدگي دارد و سطح آن با گوهر مزين شده است. بندهاي زرين زنجير نسبتا سالم مانده و يك گوهر درشت آن افتاده است. بخش بالاي صفحه دو گوهر دراز آن از بين رفته است در پائين روي پايه ورقه زرد شكاف كوچكي خورده و يازده گوهر كسر دارد. ما بين قنديل آويزهاي ميناكاري با منگوله هاي ابريشمي ديده مي شود كه چند عدد آن از بين رفته است. گوهرهائي كه روي اين قنديل به كار رفته عبارتند از فيروزه هاي درشت و ريز، لعل، در، يك برليان و ياقوت ريز. در روي قسمتي از قنديل به كار رفته به خط نسخ نوشته شده: «در عهد توليت جناب جلال نمآب بندگان عالي آقايان ميرزا فضل الله متولي باشي روضه ي مقدسه ي رضويه وزير نظام دولت عليه ايران اين قنديل مرصع ساخته شد تاريخ شهر شوال 1271» و روي نگين فيروزه اي جمله «الملك لله» خوانده مي شود، اندازه 45 ضربدر 30 سانتيمتر.

49- شيرواني پوش مرواريد دوزي مهد عليا مادر ناصرالدين شاه. در وسط آن فضاي باريكي خالي دارد. ساخت 1285 هجري كار بي بي جان زردوز است. مخمل آن آبي رنگ و بالنسبه سالم مانده به شكل ذوزنقه اي است كه در دو طرف آن مثلثي قرار دارد، هر بخشي به وسيله حاشيه ي پهني از ديگري مجزا شده است در ميان اين حاشيه ها ترنج هاي قلمداني و گل و بوته هاي تزئيني ديده مي شود. در هر گوشه يك بوته بزرگ جقه اي نمودار است و اشعاري به خط نستعليق مبني بر مدح ائمه و تقديم كننده ي اين شيرواني پوش در ميان ترنج ها نوشته شده است در فاصله ي هر يك از ترنج ها «يا امام رضا» نگاشته شده و نام هديه كننده در آخر بدين مضمون خوانده مي شود:



«پوشيده نماناد كه اين ام قري

پوشيده ز ام ناصرالدين شاه است»



و در زير آن به خط نستعليق نوشته شده: «عمل بي بي جان زردوز در سنه 1285».



[ صفحه 282]



69- منبر خاتم شيراز كار هاشم بيك داراي سه پله و يك تكيه گاه به شكل تاج مي باشد و ارتفاع آن سواي تكيه گاه 54 / 1 و عرض 44 / 1 متر و متضمن ابيات زير است:



اين منبر خاتم كه در ايوان رضا

هاشم بيكش نهاده بهر شهدا



تاريخ بناش گشته صا بر جاويد

از آه و فغان و ناله ناپيدا



منبر مزبور نمونه ي زيبائي از خاتمكاري قرن سيزدهم به شمار مي رود.

اطاق پنجم (طبقه بالا)

46- گلدوزي روي ماهوت (بيرق) بافت قرن 13 با نقش شير و خورشيد.

45- پرده ي قلابدوزي نوشته روي ماهوت كه در 1268 چراغ عليخان نايب الحكومه ي اصفهان آن را هديه نموده، كار اصفهان و عمل «حاج مهدي» است. در چند جا مرمت شده، نقش آن محرابي است كه روي زمينه ي قرمز با دو لچك در طرفين به گل و بوته مزين شده است. نوشته ي اين پرده در داخل محراب روي بندها با خطوط ثلث مي باشد. در قسمت بالاي پرده بعد از «بسم الله» آيه ي نور به خط ثلث خوانده مي شود و بعد قصيده اي به خط نستعليق دارد كه مصرع اول آن اين است:



اي آن كه نور چشم حبيب خداستي



در فواصل بندها گل هاي درشت هندسي بافته شده است. در حاشيه اي كه عبارت از گل و بوته به هم پيچيده اي از دوران گلدان روي زمينه قرمز نموده شده است نام هديه كننده در زير اشعار نامبرده با خط ثلث بدين شرح نوشته شده:

«وقف بر درب حرم مطهر ثامن الائمه حضرت امام رضا نمود كلب آستانه حضرت رضا چراغ عليخان (اين كلمه با خط قرمز نوشته شده است «نايب الحكومه ي اصفهان عمل حاج مهدي الاصفهاني 1268» اين سبك كار كه هم امروز نمونه هاي آن در رشت متداول است مشابه شماره زيرين است كه در اصفهان ساخته شده، اندازه 2 ضربدر 28 / 3 متر.

46- قلاب دوزي روي ماهوت نوشته دار در 1271 توسط «محمد ابراهيم» هديه شده اما در سال 1268 در اصفهان ساخته شده است. جز چند زدگي ندارد. نقش آن عبارت از محراب بزرگي است كه در روي زمينه قرمز تهيه شده: در داخل آن اشعاري بر روي بندهاي آن نوشته شده است. دو لچك بالاي محراب منقوش به گل و بوته هاي به هم پيچيده است. در قسمت بالاي محراب به خط نستعليق «بسم الله» و آيه ي زير با خط ثلث در روي زمينه نوشته شده است:



[ صفحه 283]



«هو الله الذي لا اله الا هو عالم الغيب و الشهاده هو الرحمن الرحيم» و بعد قصيده اي به خط نستعليق دارد كه با مصراع زير شروع مي شود:



اي از طفيل ذات تو ايجاد ماسوا

ايجاد ذات پاك تو از ما سوا سوا



و آخر آن بدين شعر خاتمه مي يابد:



كفاش تا نهد ز شرف بر سپهر مهر

گر سر به خاك نهد در روضه ي رضا



اين اشعار دوازده سطر است. در فاصله ي بندها گل هاي درشت بافته شده است و در زير اشعار به خط ثلث نوشته شده: «وقف بر حرم مطهر و روضه ي طاهر حضرت امام رضا عليه السلام نمود محمد ابراهيم التبريزي في 1271 عمل حاج مهدي الاصفهاني 1268 كتبه محمد» نقش حاشيه عبارت از گل و بوته زياد به هم پيچيده اي است كه از دو گلدان خارج مي شود، اندازه 94 / 1 ضربدر 14 / 3 متر است.

37- سوزني مخمل زربفت و گلابتون دار اصل كه در وسط داراي ترنج و چهار لچك ترنج مي باشد. در متن آن گل و برگ و خوشه هاي انگور دوخته شده، داراي يك گل خورشيدي است، اندازه 84 / 0 ضربدر 20 / 1 متر.

اطاق ششم (طبقه بالا)

مصنوعات قرن 13 هجري

41- كرباس زربفت گلابتون در زمينه طلائي كه با گلابتون و ابريشم با نقشه بند رومي گلدوزي شده، داراي حاشيه ي چهار تركي است كه بين آن با گلابتون اصل دوخته شده است نقشه ي حاشيه ي آن عبارت است از گل هاي سرخ و آبي، اندازه 21 / 1 ضربدر 18 / 2 متر.

50- مخمل گلابتون دار مزين به مرواريد به نام عزت الدوله كه زرشكي رنگ مي باشد. اين پرده حاشيه اش گلابتون اصل دارد و در دو ترنج و سط آن خوانده مي شود:



اين پرده كه زينت اندر ايوان رضاست

از پرده نشينان سلاطين برجاست



آرايش كرد عزت الدوله و گفت

هشدار كه پرده دار اين خانه خدا است



به اضافه اشعار ديگري دارد، اندازه 80 / 1 ضربدر 20 / 2 متر.

48- مخمل زربفت و گلابتون دار بافت قرن سيزده سياه رنگ كه با گلابتون اصل



[ صفحه 284]



گلدوزي شده است در وسط لچگ ترنج و اطراف ترنج شكل مرغ هائي در آن دوخته شده. در ميان ترنج گل خورشيدي الواني ديده مي شود و در چهار گوشه مربعي دارد، اندازه 96 / 1 ضربدر 70 / 1 متر.

199- آئينه ي پشت جيوه ي معمولي، در بالا داراي يك نيم تاج است روي قاب آن با نقوش منبت گل و بوته هائي كار شده است. در چهار طرف آينه آيه ي و ان يكاد را در سه ترنج كوچك نوشته و آية الكرسي را در بالا در آورده است. در پائين نوشته شده «بسم الله الرحمن الرحيم و لا حول و لا قوة الا بالله» و در پائين و اطراف از گچ سفيد گل و بوته هائي در آورده است و در كتيبه ي طرف چپ تاريخ 1248 ديده مي شود، اندازه 46 ضربدر 87 سانتيمتر.

51- سجاده ي مرواريد دوزي به صورت قاليچه و بدون نقص نقش آن عبارت از بوته ي گل بزرگي است كه از ميان گلداني بيرون آمده و در درون محرابي گسترده شده است در لچك ها شاخ و برگ هائي تزئين و در حاشيه دو گلدان نظير نقش متن در طرفين نموده شده است. حاشيه هاي باريك تر نقش گل و بوته دارد و متن آن ماهوت قهوه اي رنگ است. لچك ها روي ماهوت سبز پر رنگ است كه مزين به گل و برگ هاي سفيد با مرواريد است. رنگ برگ ها را با منجوق در آورده است، اندازه 20 / 1 ضربدر 40 / 2 متر.

28- گلدوزي روي ماهوت (جانمازي) به امضاء حسين ملقب به آقاسي اصفهاني لندره دوز بافت 1218 به شكل محراب. زمينه آن آبي و قرمز است. داراي سه حاشيه است كه در يك ترنج حاشيه وسط به خط ثلث اسماء الله و اسماء ائمه طاهرين صلوات الله عليهم اجمعين را نوشته است. در وسط يك ترنج بزرگ زمينه سفيدي نوشته شده: «سبحان ربي الاعلي و بحمده» و همچنين عمل حسين را در بر دارد، اندازه 53 / 1 ضربدر 1 متر.

62- نوشته در نشان روي زمينه لاجوردي تذهيب شده درون قاب مرمري نفيس: «قد اشرف به تعمير هذه البقعة المباركة الرضوية الامير العظام ابن السلطان معتمد ميرزا محمد خان سپهسالار اعظم دولت عليه ايران ابن مرحوم امير خان سردار شهيد قاجار سنه 1282» اندازه 60 / 2 ضربدر 35 / 0 متر.

26- مخمل زربفت و گلابتون دار كه در حدود 1231 بافته شده است. روي مخمل مشكي محرابي الوان، در بالا دو لچك كوچك دارد، از پائين بوته اي شروع و تمام زمينه را پر مي كند، در بالا شكل دو دست داشته و در ميان آن نوشته: «الله اكبر سبحان ربي الاعلي و بحمده» (با گلابتون) در بالا شكل گلي دوخته است. حاشيه اش از چهار سمت گل و شاخه هاي پيچيده دارد، اندازه



[ صفحه 285]



90 / 0 ضربدر 40 / 1 متر.

اشياء درون قفسه

125 مكرر - شمعدان زرين هديه ي محمد علي قلي ابن فتحعلي شاه در سال 1222 به امضاء محمد ابراهيم، اين شمعدان به وسيله ميخي به ديوار وصل مي شده است و به شكل صفحه زريني است كه طرفين آن به دو ترنج منتهي و روي آن دو شمعدان كوچك زرين قرار گرفته دور تا دور صفحه به رنگ سبز و در وسط صفحه همچنين روي جدار شمعدان گل و بوته هاي زيبا ميناكاري شده است. نام هديه كننده در ضمن اشعاري به خط نستعليق و به مركب سياه بدين شرح ديده مي شود:



محمد قلي ابن فتحعلي شه

كه دستش ز بخشش گدا كرد كانرا



براي علي ابن موسي الرضا كرد

براي رضا وقف اين شمعدان را



پي سال تاريخ اختر به شمعش

فدا كرد مانند پروانه جان را



رقم كرد دادار دانا الهي

دهد كام شهزاده ي كامران را



در ميان ترنج: «راقمه محمد ابراهيم في شهر صفر 1222» ديده مي شود، اندازه 20 ضربدر 5 / 7 سانتيمتر.

104- گوي عطردان مطلا و مشبك ساخت علي اصغر ابن عليرضا كه علاوه بر دو كتيبه ميان آن اسماء الله را درون ترنج هاي مشبك در آورده است.

176- كاسه ي چيني سفيد اول برج 1316 توسط خانم عزيز الملوك هديه شده. چيني مزبور ساخت صربستان است، قسمت داخلي آن سفيد و لبه ي آن از داخل و خارج طلائي و در داخل بعد از يك حاشيه طلائي با آويزهاي طلائي نقش گرديده، سطح داخلي آن زمينه سفيد اطراف طلائي و داراي نقش ستاره اي بزرگ است. در وسط اين عبارت به خط نستعليق از طلا تزئين شده: «السلطان ابن السلطان الخاقان ابن الخاقان السلطان فتحعلي شاه» و قسمت خارج آن به سه بخش تقسيم شده: اول بعد از لبه ي طلائي حاشيه ي بزرگي با زمينه ي سفيد دارد كه در ميان آن چهارده دائره كوچك طلائي تزئين شده و در ميان هر دائره يك دسته گل به رنگ سبز و قرمز و غيره ديده مي شود و فاصله هاي بين دائره ها يك گل لاجوردي و پائين و بالاي گل لاجوردي يك گل طلائي منقش گرديده، سپس دو حاشيه ي باريك طلائي دارد و قسمت زير آن قرمز رنگ است. قسمتي كه به زمين گذارده مي شود بي لعاب و سفيد است.

160- قنديل زرين به نام «الصمل» قرن 13 كه در سال 1196 توسط الصمل ابن حاج



[ صفحه 286]



محمد بادكوبه اي هديه شده سيمي و زراندود است و دو سمت آن با كنگره هائي زينت شده است. يكي از كنگره هاي سمت پائين شكسته و بدنه ي آن به شكل انار و داراي ترك هائي است. در قمست پائين گردن گل هاي كوچك ميناكاري و رنگ هاي قرمز و آبي و سفيد روي زمينه ي آبي پر رنگ تعبيه شده است ولي نقش اصلي قنديل عبارت از 19 ترنج زرين است كه گل هاي مختلف ترنج ها ميناكاري گرديده سپس روي قنديل افزوده اند و اين ترنج ها شامل سه رديف است كه بالا و پائين قرينه ي يكديگر و با رنگ هاي سبز و آبي تيره بوده و پنج ترنج هم در ميان آن ها به تفاوت قرار گرفته و به سبب رنگ هاي روشن (سفيد و زرد) برجلوه ي نقش آن افزوده اند. در دهان قنديل به خط نسخ كنده شده است: «هذا ما وقفه الراجي رحمة ربي الصمي بن المرحوم الحاج امين محمد الحاج ملك الباكوبي علي روضة الامام الثامن الضامن علي ابن موسي الرضا السلام 1296».

61- نوشته ي مشبك فولادي يا زيارت نامه ساخت استاد حاجي محمد اصفهاني. عبارت وقف آن بدين شرح ديده مي شود: «وقف روضه ي مباركه حضرت امام رضا عليه التحية و الثنا نمود كمترين استاد حاجي محمد بن استاد حسن اصفهاني به تاريخ شهر رمضان سنه 1294» مجدد هم نام خود را ذكر نموده.

206- قنديل زرين مهدي قلي قاجار كه در شهر رجب سال 1267 توسط نامبرده هديه شده بدنه ي آن استوانه اي شكل و ميان آن برآمدگي دارد. اين قنديل به وسيله ي چهار زنجير كوچك برنجي آويخته مي شده و دور تا دور آن به نقوش تزئيني و گل و بوته آراسته شده و در بند نوشته اي به خط نستعليق اين عبارت ديده مي شود: «لا اله الا الله محمد رسول الله اميرالمؤمنين علي ولي الله فاطمة الزهرا سيدة نساء العالمين و الحسن المجتبي ابومحمد و ابو عبدالله الحسين سيد الشهداء و علي ابن الحسين سيد السجاد ابوجعفر محمد بن علي ابو عبدالله ابن جعفر بن الباقر محمد الصادق ابوابراهيم موسي بن جعفر الكاظم الحليم السلطان ابوالحسن علي بن موسي الرضا الكريم» و در كتيبه پائين آن: «ابوالجعفر علي بن محمد التقي و الجواد العسكريان علي بن محمد و الحسن بن علي القائم الحجت علي منتظر عجل الله تعالي فرجه براي دوام دولت شاه شيعه اثني عشر ابوالنصر و الظفر ناصر دين حضرت خير البشر ناصرالدين شاه قاجار خلد الله ملكه تراب آستان ائمه اطهار محب آل محمد مختار ميرزا مهدي قلي قاجار حشره الله مع مواليه الابرار به وقف اين قنديل شد في شهر رجب 1267» درون اين قنديل از سيم گرفته شده كه روي آن صفحه ي زرين قرار دارد. از حيث كار اين قنديل را بايد بهترين نمونه زرگري



[ صفحه 287]



دوره قاجاريه دانست، اندازه بلندي 46 ميانه 30 سانتيمتر مي باشد.

187- ته قليان زراندود مينا ساخت اصفهان كه نظائر آن در زمان قاجاريه زياد متداول بوده است.

175- كاسه ي چيني سفيد ورود به موزه در 1 / 7 / 1316 توسط خانم عزيزالملوك كار صربستان، قسمت داخلي آن سفيد و لبه ي آن از داخل و خارج طلائي سطح داخلي آن زمينه سفيد اطراف طلائي و داراي يك شكل ستاره بزرگ است در ميان اين عبارت به خط نستعليق از طلا تزئين شده «السلطان ابن السلطان الخاقان ابن الخاقان السلطان فتحعلي شاه قاجار» در قسمت خارج از حيث نقش به سه بخش تقسيم مي شود: اول پس از لبه ي طلائي حاشيه بزرگ زمينه سفيد است كه در ميان آن چهارده عدد دائره كوچك تزئين شده در ميان هر دائره يك دسته گل به رنگ سبز و قرمز و غيره ديده مي شود در فاصله ي بين دائره ي يك گل لاجوردي منقش گرديده لبه ي آن دو خط با رنگ طلائي كشيده شده در بين آن نقطه هائي ماشي رنگ ديده مي شود. بخش زير آن قرمز كم رنگ و ساده است، بخش آخر طلائي مي باشد محلي كه به زمين قرار مي گيرد بي لعاب و سفيد است.

205- تصوير عليشاه روي عاج كه از نظر تاريخي شايان توجه زياد مي باشد.

202- شمايل مولا حضرت امير و حسنين كه روي بلور حكاكي شده ساخت قرن دوازده و تازگي ها توسط آقاي سيروس هندسي هديه شده است.

204- قطعه فيروزه ي درشت شجري به شكل قلب درون قاب كه توسط مرحوم شاهزاده ي افسر هديه گرديده. مرحوم افسر اين قطعه فيروزه را شخصا از معدن شوراب كاشمر كشف نموده و پس از افتتاح موزه با تقديم اين قطعه فيروزه ي نفيس از اين راه كه نخستين هديه كننده در ميان هم ميهنان بوده بر خود باليده است و واقع امر هم جز اين نيست.

اطاق ششم (طبقه بالا)

34- سجاده ي گلدوزي روي ماهوت سبز ساخت محمد غدير تاريخ ورود 1220 اين پرده به شكل محراب بوده و دالبري شده، در بالا نوشته شده: «سبحان ربي الاعلي و بحمده» و حاشيه آن اسماء الله نوشته شده و در آخرش عبارت عمل غدير محمد 220 ديده مي شود، اندازه 13 / 1 ضربدر 75 / 1 متر.

32- مخمل زربفت و گلابتون دوزي كه در نهايت خوبي حفظ شده. مخمل مزبور قرمز



[ صفحه 288]



رنگ است و گلابتون هاي بافته شده در آن اصل است. نقش آن عبارت از ترنج بزرگي در وسط است كه چهار ترنج ديگر در چهار گوشه دارد. زمينه ي آن را گل و بوته هاي ريزتري زينت مي دهد. در ميان ترنج گل هفت پر و گل هاي درشت ديگري ديده مي شود. حاشيه ي اصلي شامل نقش شاخ و برگ گل هائي است كه در هم پيچيده اند و در كمال دقت تهيه شده است و تمام مخمل را پوشانيده است؛ اندازه 21 / 2 ضربدر 35 / 1 متر.

53- شال ترمه با حاشيه ي گلدوزي (بافت قرن سيزده)، اندازه 62 / 1 ضربدر 62 / 1 متر.

راهرو خروجي

43- شال رضائي كشميري بافت نيمه ي قرن سيزدهم هجري، اندازه 3 ضربدر 2 متر. در دو گوشه ي پائين سمت راست و چپ زمينه ي آبي به خط سفيد اين نوشته خودنمائي مي كند: «عمل حاجي اسمعيل گلدوز باشي به اهتمام آقاي مشهدي احمد اصفهاني 1312».