کد مطلب:224278 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:102

مسجد گوهرشاد در تاريخ
در مطلع الشمس مي نويسد

اين مسجد در حسن بنا و استحكام و زينت به نام است و نظير آن نادرا ديده مي شود از ابنيه گوهرشاد آغا زوجه ي شاهرخ بن امير تيمور است و في الحقيقه صحن جنوبي حرم مطهر محسوب مي شود.

كاشي هاي معرق و غير معرق كه در اين بناي عالي به كار رفته به نفاست و صفاي چيني هاي ممتاز است وسعت فضاي مسجد طولا قريب پنجاه و سه ذرع و عرض تقريبا چهل و هشت ذرع و چهار ايوان دارد غربي و شرقي و جنوبي و شمالي كه شمال آن ايوان حرم است و معروف به ايوان دارالسياده ايوان مقصوره كه جنوبي است گنبدي بسيار عالي دارد با دو گلدسته بلند كاشي دهنه اين ايوان دوازده ذرع و ارتفاع آن بيست و پنج ذرع و نيم و طول آن سي و چهار ذرع است ارتفاع گنبدي كه در وسط آن واقع است چهل و يك ذرع و قطر پي هاي ايوان پنج ذرع و ارتفاع هر يك از گلدسته ها چهل و يك ذرع است و مخصوصا اين عمارت از سال هشتصد و بيست كه بنا شده تاكنون محتاج به مرمت نگرديده و در كمال صفا و بها مانده است.

در سه طرف مسجد به استثناء جاي ايوان ها شبستان است دو شبستان جنوبي معروف است به شبستان مرحوم حاجي ميرزا حسن و شبستان ميرزا محمد دو شبستان شرقي يكي به اسم ملا مصطفي موسوم و ديگري به شبستان كرم مشهور سه شبستان مغربي يك به اسم ميرزا نصرالله ديگري به نام امام جمعه شبستان سيم به اسم ملا محمد تقي معروف است در وسط سكو مانندي است تقريبا به شكل مربع متساوي الاضلاع كه هر ضلع آن يازده ذرع است اينجا را مسجد بيوه زن مي گويند در چهار طرف آن چهار حوض است و آب هر كه از يك طرف آن داخل و از سمت ديگر خارج مي شود دور اين سكو گرديده از حوض ها گذشته بيرون مي رود اين مسجد را چهار در است يكي به بازار بزرگ ديگري به محوطه پائين پا كه مقبره ي مرحوم شيخ بهائي عليه الرحمه است دري به سمت خانه حاجي ميرزا موسي خان معروف به در قبلي كه به معبر و شارع عام مي رود حد شرقي مسجد منازل جعفر قلي ميرزا است كه فيما بين مسجد و مدرسه پائين پا واقع است حد غربي بازار بزرگ حد شمالي رواق و حرم مطهر حد جنوبي بيوتات اهالي شهر مي باشد. اما كتيبه هاي



[ صفحه 385]



آن در دو گنبد ايوان مقصوره از سمت و هشتي آن كه سمت محدب باشد سوره ي مباركه ي (يس) تا حتي عاد كالعرجون القديم به خط ثلث و به رقم محمد رضاي امامي و تاريخ هزار و هفتاد و هفت مكتوب است.

در ايوان رو به قبله كه از دارالسياده داخل مسجد مي شوند در پيشاني در «نواب عليه عاليه انيس الدوله دامت شوكتها» به كاشي معرق به خط زرد دو سطر به اين عبارت نوشته است:

قد وقع تعمير هذا المسجد الجامع في ايام دولت الخاقان الاعظم شاه عباس الصفوي الحسيني ثن عين قال المغفور المبرور خواجه صفر الجيلاني بسعي الفاضل الصالح التقي مولانا حسن الخادم الجيلاني طلبا لنيل ثواب الاخروي كتبه محمد حسيني الشريف.

در جنبين اين كتيبه خفي تر به همان وضع نگاشته اما خط طرف يسار قديم است و عبارت كتيبه يسار اين است «الامرة بعمارة هذا المسجد صاحب الرشد و الرشاد المعظمه گوهرشاد» در يمين نوشته است «قد وقع تعمير هذا المسجد الجامع في ايام دولت الخاقان شاه عباس سن عين مالمغفور خواجه صفر جيلاني» در پيشاني تا سقف تركيب ترنج ها متعدد گرفته با خط بنائي كاشي معرق زرد و زمينه لاجورد سبحان الله نگاشته شده و شكل هاي مثلث نيز هست كه كلمه جلاله در آن ها مرقوم است در جنبين در دو دايره يمين و دو دايره يسار به كاشي معرق صلوات بر حضرت رسول صلي الله عليه و آله و ائمه ي طاهرين (ع) است در ضربي به خط بنائي نگاشته قال الله تبارك و تعالي يا ايها الذين آمنوا اذا نودي للصلوة من يوم الجمعة الي اخر در انتها به خط خفي تر نوشته (استاد علي بنا 1052).

و پيشاني تمر كفش كن سمت يمين به كاشي معرق مرقوم است «قدتم مرمة هذه العماره.... سيد سلاطين الزمان و اعظم خواقين الدوران السلطان بن السلطان شاه سلطان حسين الصفوي الحسين بهادر خان خلد الله ملكه و افاض علي العالمين بره و عدله و احسانه».

در پيشاني كفش كن سمت يسار كه واقع در ميان ايوان است به كاشي معرق مسطور است حين تشرف بزيارة هذه الروضة الرضوية و تقبيل ملك العتبة باهتمام مقرب مدته السفية محمد كاظم بيك الخادم و الناظر هذا المجسد الجامع كتبه محمد رضا.

در دهنه ايوان دوره لفظ الله الباقي به خط ثلث معرق و الملك لله كوفي مكرر نوشته شده است در يمين و يسار دهنه ايوان دم ازاره اين چند شعر به خط نستعليق موقوم است:



[ صفحه 386]





در زمان پادشاه جم شكوه

شاه گردون رتبه ي دريا نوال



آن كه دارد از سواد مملكت

سرمه در دوران او چشم غزال



از تزلزل مسجد جامع ز هم

ريخت در مشهد به امر ذوالجلال



بهر تعميرش به نام زال بيت

از سليمان زمان آمد مثال



داد اتمامش به اندك فرصتي

به زهر نقشي كه مي بندد خيال



در تفكر بود معمار خرد

از براي گفتن تاريخ سال



ناگهان بر صفحه از كلك قضا

شد رقم تعمير مسجد كرد زال



عمل فقير عاصي شجاع بناء اصفهاني

در جلو ايوان دو كتيبه است يكي سوره ي انا فتحنا تا ليس علي الاعمي حرج ديگري سوره ي تبارك كوچك تافي عتو و نفور و راقم آن محمد رضاي امامي اصفهاني است در جنبين پيشاني ايوان در دو مربعي كلمه جلاله به خط بنائي مرقوم شده پائين تر از آن در دو طرف مربعي است موشح به كلمه محمد صلي الله عليه و آله پائين تر از دو طرف مربعي است مزين به لفظ علي عليه السلام در پيشاني ايوان به خط زرد زمينه لاجورد بر كاشي معرق مرقوم است:

لقد امر بعمارت هذا البيت و المقام الذي كالمسجد الحرام السلطان الاعظم و الخاقان الاكرم ظل الله في العالم السلطان بن السلطان ابوالمظفر شاه سليمان الصفوي الموسوي الحسيني بهادر خان ادام الله تعالي نور عدله علي بسيط الارض و خلد ظلال عاطفته علي مفارق المؤمنين في سبع و ثمانين بعد الف كتبه محمد رضا الامامي الاصفهاني.

در ديوار جنبين دو ترنج و سر ترنج به خط بنائي است در ترنج لفظ الله اكبر و در سر ترنج كلمه ي محمد صلي الله عليه و آله مرقوم است. در سمت يمين ايوان سه طاق نما است در پيشاني طاق نماي اول كه كفش كن است به كاشي معرق نوشته «اعوذ بالله من الشيطان الرجيم قل الله سبحانه تبارك و تعالي هو الله الذي لا اله الا هو عالم الغيب و الشهادة هو الرحمن الرحيم تا هو العزيز الحكيم» ترنجي متصل به غرفه اول است كه در بالاي كفش كن مزبور باشد و در آن به خط كوفي الملك لله نقش شده در بالاي طاق كوچكي كه در زاويه مسجد سمت يمين است پهلوي ممراز بازار مقابل خان ناصريه به لفظ «سبحان الله و كلمه طيبه ي لا اله الا الله و الله اكبر و لا اله الا الله» به خط ثلث مسطور است.



[ صفحه 387]



در جنب ممر مذكور سه طاق است در پيشاني طاق اول نوشته «عن ابي حمزة عن ابي جعفر محمد بن علي الباقر صلوات الله عليهما قال: قال له رجل كيف سميت جمعه قال ان الله عزوجل جمع فيها خلقه لولاية محمد و الميثاق في وصيه فسماه يوم الجمعه لجمعه خلقه فيه في اربع و ثمانين و الف» اما نصف اين عبارت در پيشاني طاق دوم است در طاق سيم به خط ثلث پست نوشته و تعمير شده اين عبارت (در ايام دولت پادشاه جمجاه كامكار خديو كشورگير معدلت آثار محيي مراسم شريعت احمد مختار محمد شاه قاجار خلد الله ملكه به اشاره جناب مرتضوي انتساب فخرالحاج ميرزا موسي خان مترقب فيوضات حضرت اله و قدوة الاشباه ميرزا عبدالله مستوفي مسجد جامع موفق به تعمير گرديد في سنه 1254

ايوان طرف يمين كه آب از ميان آن مي گذرد رو به قبله سه طاق است در پيشاني طاق اول به كاشي معرق بسيار ممتاز نوشته است قال الله تبارك و تعالي لله ما في السموات و ما في الارض و ان تبدوا ما في و در بالاي آن به خط كوفي لفظ سبحان الله موقوم است و دو طاق ديگر كه تعمير پستي شده در يكي آيه «لا يكلف الله نفسا الا وسعها الي او اخطأنا سنه 1232» و در طاق ديگر آيه و ان يكاد تا آخر مسطور شده است در بالاي در پايه جنبين طاق وسط در دو سطر كه به كاشي معرق قديم نگاشته اند اين آيه مرقوم است «قال الله تبارك و تعالي قد نري تقلب وجهك في السماء» تا آخر و در بالاي آن به خط كوفي ابتدا لفظ الحمدلله و بعد الملك لله است در طاق اول از سه طاق پشت به قبله كه تعمير كرده آيه ي «و ان يكاد» به خط ثلث معكوس مرقوم و در دو طاق ديگر كه به كاشي معرق قديم است آيه ي «لا يكلف الله نفسا الي اخطأنا» در طاق وسط و طاق دم ايوان بقيه ي آيه است از «ربنا و لا تحمل علينا» تا «و اغفرلنا» در دو سطر پايه هاي جنبين طاق وسط باقي آيه كه «قد نري تقلب» باشد از «و حيث ما كنت الي من ربهم» و در ضربي سقف ايوان در وسط ترنجي بنائي نموده و به خط بنائي جلي نوشته اند راست و معكوس «توكلت علي خالقي» پشت قبله سه ترنج لفظ الله به خط بنائي بسيار جلي و در ميان خط لفظ الله كلماتي چند است مثلا در ميان «الف الله بسم الله الرحمن الرحيم اعوذ بالله من الشيطان الرجيم» نوشته اند و در خود لفظ جلاله سوره ي حمد كه اول حمد در لام جلاله است و «و لا الضالين» بر مي گردد و در همان لام تمام مي شود در سر ترنج لفظ محمد معكوس مرقوم و همان سوره در آن مسطور و از ميم شروع نموده اند و در دو طرف ترنج به خط بنائي جلي اين آيه مسطور است «انما يعمر مساجد الله الي من المهتدين» به زيادتي «لا اله الا الله محمد رسول الله علي ولي الله سنه 1059» در ايوان شمالي در كاشي به خط بنائي



[ صفحه 388]



كوفي در ترنج وسط «لا اله الا الله محمد رسول الله علي ولي الله» نوشته و بقيه لفظ «الله اكبر الله ربي محمد نبيي» مي باشد.

در پايه دهنه ايوان دوره در شكل هاي مثلث يا الله به خط كوفي مرقوم است و در پيشاني ايوان سوره ي «سبح اسم تا يصلي النار الكبري» به كاشي معرق و در دو طرف پايه ايوان مقابل غرفه لفظ يا علي به خط بنائي مرقوم و در هر دو «قل هو الله احد» مرقوم است در آن سمت ايوان هم سه طاق است طاق اول و دويم تعمير شده و خط كتيبه را تالفي نيست در طاق اول نوشته است «قال علي عليه السلام العالم يعرف الجاهل لانه كان جاهلا قبل و الجاهل لا يعرف العالم لانه لم يكن عالما قبل» و در طاق دويم نوشته «قد توفق بتوفيق الله الملك الصانع لتعمير هذا المجسد الجامع العاليجاه ذوالجاه امير الامراء الكرام محمد اسحق خان سردار قرائي 1314» در طاق سيم بر كاشي معرق به خط محمد رضاي امامي ولي بي رقم نگاشته «قال الله تعالي قل الحمدلله الذي لم يتخذ ولدا و لم يكن له تا تكبيرا» و در ديوار پشت به قبله جنبين ايوان مقصوره طرفي كه از بازار داخل مي شوند بالاي طاق ممر بازار و شبستان به كاشي معرق ترنج ها لفظ سبحان الله است و در سر ترنج ها «لا اله الا الله الله اكبر» و در پيشاني طاق وسط «قال الله تبارك و تعالي انما يعمر مساجد الله» تا آخر كتيبه محمد رضا الامامي بالاي ممر پهلوي منار نيز همين كتيبه را دارد منارين را دو كتيبه و ترنج ها است يك كتيبه زير مقرنس به خط ثلث تعمير است و در هر دو اين آيه مرقوم است «قال الله تبارك و تعالي يا ايها الذين آمنوا اذا نودي للصلوة تا لعلكم تفلحون كتبه محمد حسين الشهيد المشهدي 1274»

در جميع ترنج ها اسماء الله مرقوم بعضي تعميري بعضي بر كاشي معرق به خط قديم در آخر ترنج ها چند ترنج ديگر است مشتمل بر چند حديث بدين ترتيب كه در ترنج اول نوشته است قال النبي عليه السلام الصلوة معراج المؤمن صدق قال النبي عليه السلم من ترك الصلوة متعمدا فقد كفر و در ترنج سيم قال النبي عليه السلام الدنيا ساعة فاجعلها طاعة و در ترنج چهارم كه تعمير است قال علي عليه السلام عجلوا بالصلوة قبل الفوت در زير ترنج ها به خط بنائي جلي كلمه طيبه لا اله الا الله مرقوم و محمد رسول الله از كمر لا اله الا الله به بعد است و در زير آن قصيده به خط نستعليق نوشته شده كه نصف آن بر منار يسار ايوان نگاشته است و قصيده اين است:



در آستان ملك پاسبان خسرو طوس

رضا ولي خدا شاه آسمان خرگاه





[ صفحه 389]





علي سلاله ي موسي كه كاينات برند

بر آستان جلالش ز حادثات پناه



منير مهر خراسان ابوالحسن كه بود

زبار منت او پشت نه سپهر دوتاه



بدور داور جم چاكر فريدون فر

بعهد خسرو مهر افسر ستاره سپاه



سرير بخش سلاطين عصر ناصر دين

فخار خطبه و تيغ و نگين و افسر و گاه



بدور داوري صدر اعظمي كه جهان

ز احتساب و ز عدلش بر اختند و رفاه



در آن زمان كه در اين خاك پاك والي بود

حسام سلطنه عم شهنشه جمجاه



بگاه توليت سيد جواد جليل

فرشته فر عضدالملك صدر كار آگاه



ز باب توليت مسجد از قضا چون داشت

سليل آل علي طاهر بن عبدالله



تتمه قصيده كه در منار يسار ايوان نوشته اين است:



بزرگ چاكر شاه جهان شهاب الملك

كه رجم ديو كند زآستان شوكت شاه



حسين خان حسن خلق يم نوال كريم

كه كوه در نظر همتش كم است ز كاه



چون از حوادث گردون دون بوقلمون

مر اين مناره ايوان خراب گشت و تباه



درم فشاند و نمود اهتمام در تعمير

كه ذكر خيرش ماند در السن و افواه



بقاي شه طلبيد و سعادت ابدي

چو شاهرا ز سر صدق بود دولتخواه



بماند زين عملش نام نيك جاويدان

درين چمن كه نه گل ماند از خزان نه گياه



جبين چو سود بدرگاه شاه طوس نخست

نمود سعي و نهاد اين اثر درين درگاه



چو شد ز رفعت تاريخ سال تعميرش

كمند فكرت بياي خرده بين كوتاه



سراز دريچه موذن برون نمود و سرود

اذا اشهد ان لا اله الا الله



در ايوان مقصوره دو كتيبه در حاشيه محراب است يكي منبت در سنگ مرمر و يكي كاشي معرق در كاشي معرق «آية الكرسي تا الي النور به زيادتي صدق الله العظيم و صدق رسوله الكريم» به خط كوفي زرد در ميان همين كتيبه نوشته به اين مضمون «سبحان الله حين تمسون و حين تصبحون الي و حين تظهرون و يخرج الميت من الحي و يحي الارض بعد موتها» و در كتيبه مرمر اين آيه منبت شده «اقم الصلوة لدلوك الشمس الي عسق القيل و قل الروح من امر ربي» در كتيبه مرمر به خط كوفي سختي نقر شده است اول آن «اللهم لا تجعلنا» و اواخر «اللهم اجعلنا من السعداء و لا تجعلنا من الاشقياء برحمتك يا ارحم الراحمين.»



[ صفحه 390]



در خروجي جلو ايوان سمت يمين به خط ثلث به كاشي معرق مسطور است «قال النبي عليه السلام المؤمن في المسجد كالمسك في الماء» و در سمت يسار نوشته «المنافق في المسجد كالطير في الهواء في شهور سنة احدي و عشرين و ثمانمائة» در پهلوي همين حديث به فاصله يك ذرع ترنجي است به خط نستعليق زرد بر كاشي معرق متن لاجورد به اين عبارت:



بتوفيق حق اين مبارك مقام

به معماري كمترين شد تمام



محمد باقر، هزار و هشت

در پايه ديوار خروجي كه جلو ايوان است لفظ الله اكبر به خط بنائي و لفظ «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله» و به كوفي در ميان كتيبه آية الكرسي تا يك آيه بعد از فيها خالدون نوشته شده است پايه دم همان خروجي كتيبه اي است گويا تعمير باشد و آيه ي نور تا والي الله المصير به خط محمد رضاي امامي مرقوم است و در سمت يمين «سبحان ربي الاعلي و بحمده» به خط كوفي زرد در ميان نوشته «لا حول و لا قوة الا بالله العليم» و در يسار لفظ «سبحان ربي الاعلي و بحمده» به خط كوفي نوشته شده در ميان آن «سبحان الله و الحمدلله و الله اكبر» است.

پايه دهنه ايوان از ميان آن چه در قديم كار شده عوض كاشي سفيد سنگ مرمر به شكل هاي مختلف تراشيده شده و نصب نموده اند ولي در تعمير آن بعضي جاها به جاي آن ها كاشي قرار داده اند در همين پايه به خط مستقيم در وسط دوره به فاصله يك ذرع يك ذرع چند ترنج است يكي زرد و يكي سفيد به خط بنائي الحكم لله نوشته شده در بيرون دهنه ايوان كتيبه اي است به خط بايسنغر به اين عبارت «بسم الله الرحمن الرحيم قال الله تعالي انما يعمر مساجد الله» تا آخر آيه «و قال النبي عليه السلام من بني لله مسجدا ليه الله فيه نبي الله له بيتا في الجنة و بعد فعلي مضمون» تا اين جا خط بايسنغر است از اينجا به بعد تعمير و گويا خط محمد رضاي امامي است به اين عبارت «قال الله جل جلاله و عم نواله و قول النبي صلي الله عليه و آله قد انشأت هذا المسجد الجامع الاعظم و البيت المحرم في ايام دولت السلطان المعظم و الخاقان الاعدل الاكرم مولي ملوك العرب و العجم السلطان بن السلطان بن السلطان ابوالمظفر شاهرخ بن تيمور گوركاني بهادر خان خلد الله ملكه و سلطانه و افاض علي العالمين بره و عدله و احسانه الحضرة العلياء و الجليلة الكبراء شمس سماء العفة و السداد الموصوفة بالشرف و العز و الرشاد گوهرشاد ابدت عظمتها و دامت عصمتها و كثرت بركاتها بالنية الصادقة القصوي و العقيدة الراسخة العظمي الحصول المأمول راجية من الله باحسن القبول من عين مالها لحسن مآلها و اصلاح بالها يوم تجزي كل نفس اعمالها اتبغاء



[ صفحه 391]



لوجه الله (از خط الله خط بايسنغر است) و طلبا لمرضاته و شكرا علي آلاله و حمدا علي نعمائه فتقبلها ربها بقبول حسن و خيربها باحسن اجر المحسنين و خصها باكمل ما عده بعباده الصالحين كتبه راجيا الي الله بايسنغر بن شاهرخ بن تيمور گوركاني 821 في.

در ميان كتيبه به خط كوفي الملك لله است در سر كتيبه بايسنغر دو سطر است به خط خفي بر كاشي معرق به اين عبارت اتفق تحريرها في اوايل شهر الله المبارك رجب المرجب سنة احدي و عشرين و ثمانمائه در آخر كتيبه به قرينه سر كتيبه نيز دو سطر است به اين عبارت عمل العبد الضعيف الفقير المحتاج لعناية الملك الرحمن قوام الدين ابن زين الدين شيرازي الطيان.

در پيشاني ايوان به خط ثلث زرد معرق مرقوم است «بالعطية و الكبرياء و بالعزة و البقاء لخالق الارض و السماء هذا الطاق الرفيع و الايوان المنيع العالي شأن هذا قدره علي الكبير المتعالي الحمدلله الملك الواحد الباقي يا خفي الالطاف نجني مما اخاف لا اله الا انت سبحانك اني كنت من الظالمين فاستجبناله و نجيناه من الغم و كذلك ننجي المؤمنين صدق الله العظيم كتبه محمد رضا الامامي الاصفهاني سنه 1087»

دو ترنج زرد معرق در دو گوشه پيشاني دارد به خط ثلث در ترنج يمين سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اكبر درترنج يسار لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم در منار سمت يسار احاديث ذيل در بالاي كتيبه نستعليق مسطور است در ترنج اول قال النبي عليه السلام الدنيا مزرعة الاخرة در ترنج دويم قال النبي عليه السلام الدنيا جيفة و طالبها كلاب در سيم قال النبي عليه السلام الدنيا سجن المؤمن و جنة الكافر در چهارم كه تعميري است قال علي عليه السلام عجلوا بالتوبة قبل الموت در پهلوي منار كه قرينه جنب منار يمين است در نوشتن در طاق وسط اين آيه مسطور است: «قال الله سبحانه و تعالي خذوا زينتكم عند كل مسجد في سنة 1087» در ديوار سمت يسار سه طاق است و در پيشاني آن ها به خط ثلث بر كاشي معرق قديم سه حديث نوشته در طاق اول قال النبي عليه السلام من كسي بيتا من بيوت الله فكانما حج اربعمائة حجة و غزا اربعمائة غزوة و اعتق اربعمائة نسمة و صام اربعمائة يوم و در ميان كتيبه به خط كوفي لفظ سبحان الله مرقوم است و در طاق دويم قال النبي عليه السلام المساجد بيوت الله في الارض و قد ضمن الله لمن كانت المساجد نيته بالروح و الرحمة و الجواز علي الصراط الي الجنة در طاق سيم قال النبي



[ صفحه 392]



عليه السلام ان الارض الذي يتخذ مسجدا تبشره قبل ذلك بسبعين سنة و هي تدعو لمن عمرها و تجعل دعآئها لمؤذنها و امامها و در ميان كتيبه لفظ الملك لله مسطور است در اين چند طاق در داخله آن ها بر كاشي معرق شش دايره از اسماء حسني است بدين وضع يا حنان يا منان يا ديان يا غفران يا سبحان يا برهان يا امان نيز به خط كوفي الملك لله مسطور است در ايوان سمت يسار كه پهلوي ممر پائين پاي مبارك است جميع خطوط معرق قديم است در ديوار پشت به قبله طاق اول نوشته است قال النبي عليه السلم بين العبد و الكفر ترك الصلوة صدق نبي الله در ميان آن به خط كوفي مسطور است يا كريم يا رحيم يا عظيم يا حكيم يا الله.

در طاق دويم قال النبي عليه السلام من بني مسجدا بني الله له بيتا في الجنة (در طاق سيم) قال النبي عليه السلام الصلوة عمادالدين فمن اقامها فقد اقام الدين و من تركها فقد هدم الدين (در دو پايه طرفين طاق وسط دو سطر است) سطر اول: قال الله تعالي و ان المساجد لله فلا تدعو مع الله احدا - سطر دويم: و انه لما قام عبدالله يدعوه كادوا يكونون عليه و درهر دو به خط كوفي سبحان الله و الحمدلله مسطور است در ديوار رو به قبله طاق اول قال النبي عليه السلام..... در طاق دويم و كتبه و رسله..... لو تعلمون ما اعلم لضحكتم قليلا و لبكيتم كثيرا در طاق سيم قال النبي عليه السلام احب دليلا الي الله مساجدها و ابغض البلاد اسواتها و در اين دو كتيبه به خط كوفي لفظ الحمدلله است در سقف جلو ضربي اين آيه به خط بنائي جلي مرقوم است قال الله تعالي لقد صدق الله الرؤيا بالحق الي فتحا قريبا سنة 1502

در سقف ضربي هشت مربع است به لفظ علي و در آن ها در هر يك سوره توحيد مرقوم است كه ابتداي آن اعوذ بالله و بسم الله است از دهنه عين علي و به سر لام ختم مي شود.

كتيبه پيشاني ايوان بقيه ي سوره سبح اسم است كه در ايوان روبرو نگاشته شده با سوره والعصر و در آخر كتبه ابراهيم في سنه 1236

در طرفين ايوان لفظ علي به خط بنائي شكل مربعي است و سوره توحيد نوشته شده در پيشاني محراب اين ايوان در سنگ مرمر سطري به خط كوفي به عبارت قال النبي عليه السلام منبت است و سطري به خط ثلث جلي است به اين عبارت عجلوا بالصلوة قبل الفوت و عجلوا بالتوبة قبل الموت.



[ صفحه 393]



دو منبر در اينجا است منبت كاري ممتاز يكي بزرگ معروف به منبر صاحب شاه ديگري منبر مرحوم حاجي ميرزا عسكري امام جمعه در پهلوي منبر بزرگ كاسه سنگ بزرگي است و در اطراف آن ترنج ها دارد به خط ثلث به عبارت يا كافي المهمات و يا غافر الخطيئات سنه 1195.

در پيشاني عرشه نوشته است: «الخطبة و عيد المؤمنين» در يمين عرشه ي منبر در دو گوشه مرقوم است «اذا صعد الخطيب علي منبر لا يحدثن احدكم» و در يسار «قال النبي» دارد منبر مرحوم حاجي ميرزا عسكري كه هشت پله دارد در پله بالا به شكل كلاه فرنگي مشبك و منبت و مقرنس چيزي ساخته اند و تمامي منبر در كمال خوبي و امتياز منبت است و امام جمعه حاليه نيز حسب الوارثة خطبه ي جمعه را بالاي همان منبر مي خواند در پله بالاي منبر دو ترنج است موشح و منبت بان يكاد في سنه 1242 در پايه ي اول دري دارد دور آن قطعه ي مسطوره در ذيل خاتم كاري شده است.



به عهد آفتاب دين و دولت خسرو عادل

كه كند اندر زمانه دست عدلش ظلم را بنيان



شه صاحبقران فتحعلي شه داور گيتي

كه زيبد جبهه سايد بر درش گر قيصر و خاقان



قدر قدري كه باشد روزگارش هندوئي چاكر

قضا حكمي كه دارد آسمانش گوش بر فرمان



بدور آن شهنشه زاده اي كز سطوتش لرزد

تن شير فلك و زهيبتش گاو زمين را جان



شجاع السلطنه شاه مظفر كش بود نصرت

ز سلطان خراسان پادشاه واجب الاذعان



گه بخشش خجل از دست رادش حاتم و جعفر

گه كوشش گريزان از نهيبش رستم دستان



در ايامي كه مصباح شبستان هدايت بد

فروغ منبر و محراب اندر خطه ي ايران



يگانه گوهر رخشان درج علم و معني آن

كه در اقليم عقل و نكته داني آمده سلطان



تمام اين منبر از سعي جميل آمد كه مانندش

خطيب نه فلك ني ديده.....



چه منبر سلمي بهر عروج هر دعا واضح

چه منبر نردباني بر هبوط رحمت يزدان



بر اين منبر دو تن از شيعيان متقي باني

كه در پرهيزكاري هر يكي چون بوذر و سلمان



چو از نوزيب و فر بگرفت اين مقصوره زين منبر

زرشگش مسجد اقصي قرين محنت و حرمان



رقم زد كلك حيرت از پي تاريخ اتمامش

بنائي تازه زين منبر بيفزوده بر اين ايوان



بنجاري استادي هنرور يافت انجام اين

كه زيبد خوانيش استادگر بر جمله استادان



در پايه اول در ترنجي نوشته است اين منبر عمل فقير حقير محمد خراساني سنه 1243



[ صفحه 394]



در پيشاني در منبر به خط ثلث در ترنجي منبت شده «انا مدينة العلم و علي بابها» در سر ترنج ها «نصر من الله و فتح قريب» مسطور است. در دهنه ايوان جنوبي نزديك به ازاره به خط نستعليق زرد به كاشي معرق اين عبارت مرقوم است (تعمير اين عمارت مسجد جامع منوره به اشراف ميرزا شكر الله فراش باشي حرم محترم روضه رضويه) و در آن سمت ايوان قرينه عبارت مذكور به خشت كاشي نوشته (تعمير اين عمارت مسجد جامع به اشراف نتيجة السادات و النجباء العظام ميرزا ابوالقاسم مشرف سر كار فيض آثار (تاريخ مغشوش است) در پايه دهنه دوره از ازاره تا سقف و از سقف تا ازاره دائره ها از اسماء الله به كاشي معرق رسم شده است و در دهنه ايوان مثل ايوان روبرو لفظ سبحان الله به خط كوفي مرقوم است در سه طاق كه يكي ممر است به پائين پا و يكي شبستان و يكي كشيك خانه ي فراشان مسجد دو آيه و حديثي به كاشي معرق مسطور است در بالاي ممر آيه «انما وليكم الله» است تا آخر و به خط نستعليق نوشته است (تعمير اين مسجد جامع مبارك به سر كاري اقل عباد الله ميرزا احمد عامري امين باشي به اتمام رسيد كتبه محمد رضا 1084).

بالاي شبستان «قال النبي صلي الله عليه و آله من طهر في بيته ثم مشي الي بيت من بيوت الله في اربع و ثمانين و الف» بالاي كشيك خانه «قال الله سبحانه و تعالي قل يا عبادي الذين اسرفوا - تا آخر كتبه محمد حسين 1087. «

در پايه هاي اين طاق ها و روبروي آن مقابل غرفه شكل مربعي است به عبارت الحكم لله به خط كوفي دو طاقي كه در يسار ايوان دارالسياده است يكي بالاي مسجدي است كه سنگ چارپايه در آن است و حفاظ معيني در آن جا به جهة گوهرشاد تلاوت قرآن مي نمايند و طاق ديگر بالاي كفشكن است در سنگ چارپايه به خط ثلث خفي منقور است (الفقير شمس الدين بن جعفر الموسوي سنة اثني و ستين و ثمانمائه) طاق بالاي مسجد مزبور تعميري و خشت كاشي است و سوره انا انزلنا تا و الروح در آن جا مسطور و تتمه سوره در بالاي كفشكن است وسط كتيبه تعميري است به خشت كاشي آخر كتيبه نوشته است كتبه محمد رضا في 1111 كتيبه دوره مسجد كه نزديك به بام دوره مي گردد به خط محمد رضاي امامي بوده ولي خيلي جاهاي آن به خشت كاشي تعمير شده و به خط وسطي است و سه سوره نگاشته شده به اين معني كه سوره هل اتي از پهلوي منار يسار شروع شده و در بالاي كفشكن سمت يمين به اختتام رسيده و از آن جا سوره جمعه ابتدا كرده به بالاي سر ممر بازار ختم شده و از آن جا سوره قدر مرقوم گرديده كه قدري



[ صفحه 395]



از سوره به خط محمد رضا است با رقم او.

در جميع پايه هاي مسجد تا لب غرفه بند رومي از آجر گرفته شده و در ميان آن ها به كاشي معرق لفظ الله الباقي مرقوم است و از لب غرفه در تمام دوره در چهار سطر كه به فاصله يك ذرع از هم مي باشد به كاشي معرق كلمه طيبه «لا اله الا الله محمد رسول الله علي ولي الله» مرقوم است و در پائين پا همه جا دم ازاره شكل مخمس مستطيل گرفته و در دوره آن ها آيات قرآني است از سوره جمعه و غيره و در دو گوشه پيشاني جميع طاق ها دو دايره از لفظ جلاله تركيب شده و در پهلوي ممري كه پائين پا است تعميري و خشت كاشي وسطي و اين عبارت در آن مسطور است «قال الله تعالي يا بني آدم اطيعوني بقدر حوائجكم و اعصوني بقدر صبركم علي النار و تزود و اللدنيا بقدر سكونكم فيها و تزودو اللاخره بقدر مسكنكم» و در وسط به خط نستعليق نوشته است عمل فقير كربلائي ابراهيم كاشي پز مشهدي 1214. «

اين بود تمام خطوط و كتيبه هاي مسجد و از متعلقات معتبره آن وقف نامه اي است كه باني اين بناي نبيل و جامع شريف پرداخته و نسخه آن كه به سه چهار واسطه به نسخه اصل مي رسد در مشهد مقدس ديده شد توضيح آن كه نسخه اصل و دو سه نسخه ديگر هر يك به مرور دهور قريب به اندراس شده لهذا متولي ها و مباشرين امور مسجد محض حفظ با دقت تمام تجديد نسخه نموده اند و نسخه حاضره ابتدا حمد و نعت و صلوات و سلامي است با مقدمه و بعد از آن عين عبارت اين است:

الحمدلله كه نوبت دولت ايام حضرت پادشاه شاهنشاه عالم و عالميان الخاقان المعظم مالك بني آدم شهريار عرب و عجم خسرو زمين و زمان اسكندر كشور گشاي دوران.



پادشاهي كه ز فهرست جهانداري او

دفتر نه ورق چرخ بود نيم رقم



حسبنا الله كفي ناله ي طبلش در بر

قل هو الله احد نعره كوسش دريم



مظهر سر الملك و الدين توامان مظهر ان الله يأمر بالعدل و الاحسان السلطان ابن السلطان و الخاقان بن الخاقان معين الدولة و الدين شاهرخ بهادر خان خلد الله تعالي في المشرقين ظلال سلطنته علي مفارق المسلمين الي يوم الدين.

مصداق اين نسبت آن است كه عالميان را معلوم است كه به مباين معدلت و محاسن مرحمت آن خضر حكومت و رياض سلطنت تازه و فيض آن از بركات بي اندازه و دل هاي مشايخ كرام و صلحاي انام به جمعيت و فراغت تمام مستغرق طاعت و عبادت است و علماء اعلام به طلب علوم به جد و



[ صفحه 396]



جهد تمام مشغولند و شادمان و سالك و مالك امن و امان و آبادان است و اركان دولت و اعيان حضرت به يمن خاقاني در افاده حسنات و رونق جمعه و جماعات و اقامه صلوات و صدقات غايت جهد و نهايت سعي مبذول مي دارند و ثواب آن به ايام دولت همايون قاهره واصل مي شود چنانچه در اين ايام خجسته فرجام خيرات و مبرات الحق كه بر همگنان روشن و هويدا است كه عالي جناب عصمت مآب عفت اياب خورشيد منزلت مشتري طلعت مهد عليا و ستر عظمي زبدة نساء.

العالمين نتيجة اعاظم الكبراء و الخواقين مهر سپهر دولت و بختياري و سپهر سعادت و كام كاري عصمت الدنيا و الدين گوهرشاد خلد الله ظلال خيراتها و حسناتها الي يوم القيام كه جملگي اوقات شريفه اش بر نهج مراد و به منهج رشاد است و موقع همه اوضاع طريقه ي قويمه و جاده ي مستقيمه و خاطر خطيره بتنسيق احوال اخروي مايل و ضمير منيرش مواكب خير و احسان را مستقبل خلود سعادتش و علامت دولتش آن كه همت بلندپرواز بر آن مقصور گردانيده و اكرام تمام و انعام عامش هم چنان كه در ايام حيات به خاص و عام مي رسد بعد از وفات نيز همان فوايد موايد به زايد همگنان عايد و خيرات جاريه شايسته از اعمال حسنه جهة رفع و محو سيئات موافق كلام معجز نظام لن تنالوا البر حتي تنفقوا مما تحبون بسمع جان استماع فرموده و از طيب املاك و اسباب بجهات شرعيه و وجوهات مرضيه و انتقالات دينيه به جناب شريفش منتقل شده بود و در تحت تصرف و كلاء حضرتش بلا مانع و منازع و مزاحم و معارض و مساهم استمرار و استقرار يافته و سجلات قضاة اسلام و احكام حكام ملت مصطفوي عليه الصلوة و السلام به مصاحبت و مجاري ناطق و مشتمل گشته وقف و تسبيل كرد عالي جناب مشار اليها بر مسجد جامع مباركه شريفه طيبه در مشهد مقدس و مرقد اقدس رضوي علي راقدها السلام و التحية كه داخل روضه مطهر و تربت معطر بنا فرمود كه رشك بهشت برين است و مطاف ملايك مقربين مشمول بر حدود معينه شرقي ها بر تربت مقدس و روضه ي منور داخلا فيها و غربيها به شارع عام و رباطي كه باني آن جناب مغفرت مآب آصف صفات خواجه نظام الملك ابن خواجه حسينعلي طوسي است و دكاكين جناب مرحوم شماليها منتهي شود به بازارچه كه وقف مسجد جامع و اراضي كه معا وقف مسجد مذكور است جنوبي ها به اراضي وقف مذكور و شارع عام و مستغلات و متصرفات و موقوفات بر اين مفصل محدود و معين بدين نوع تفصيل خواهد شد.

در ذيل اين عبارات در اينجا رقعاتي است كه املاك و مستغلات چند گوهرشاد بيگم بر اين جامع شريف وقف كرده كه بعضي از آن ها الان معدوم الاثر است بعد از آن شروط موقوفه



[ صفحه 397]



و وقف نامه را از قرار ذيل نگاشته است:

و شرط كرد كه متولي بقاع متبركه و اوقاف مذكوره اولاد اولاد حضرت مشار اليها بطنا بعد بطن و قرنا بعد قرن باشد و نعوذ بالله كه نسل حضرت واقفه مشار اليها منقطع گردد اولاد اولاد عالي جناب شريعت پناه تقوي شعار فضايل دستگاه افتخار الاكابر و النجباء مولانا علاءالدوله و الفضيلة الدنيا و الدين علي حميد العلوي المشهد الرضوي متولي اوقاف بقاع مذكوره باشد به دستور اولاد حضرت واقفه خيره مشار اليها و اگر نسل عالي جناب مشار اليه نيز منقطع گردد ذكورا و اناثا يكي از صلحاء سادات عظام مشهد مقدس الرضوي متولي باشد اولاد عالي جناب مشار اليه از مجموع ريوع محصولات و موقوفات مذكور حق التوليه به قرار عشر كامله گيرند و عشر ديگر به جهة كاركنان و ضابطان و عمال و معمار بقاع مذكوره كه نظام رتق و فتق و نسق و مهمات و معموري بقاع مذكوره و اوقاف آن به سعي ايشان وابسته مقرر است.

و شرط ديگر آن است كه در اوقاف مذكوره صدور عظام و وزراي كفايت انجام مدخل ننمايند و رسم الصدراه و رسم الكفايه و حق التوليه و محصلانه و ضابطانه بگيرند و عمال و صاحب دفتران نسخه جمع و خرج نطلبند و به حساب دفتر تعرض نرسانند و به هيچ وجه من الوجوه من القليل و الكثير در اوقاف مذكوره دخل ننمايند و عزل و نصب ارباب وظايف و صلاح و فساد مهمات آن بذمه متولي شرعي دانند تا يوم الجزاء.

و شرط ديگر آن است كه اوقاف مذكوره را زياده از سه سال به اجارت ندهند و تا آن كه مدت اجارت منقضي نشود عقد اجارت ديگر نكنند و مستزاد را بعد اجارت شرعي اعتبار ننمايند و به متغلبه و طالب حيله و تأويل ندهند.

و شرط ديگر آن كه از ريوع اوقاف مذكوره چيزي كه زيادت آيد به زوار مرقد مقدسه ي رضوي از صلحا و اعراب مكه و مدينه رسول صلي الله عليه و آله و مسافران بر وجهي كه رأي و صواب ديد متولي باشد شرعا به غير عشر حق التوليه و عشر ديگر به شرح صدر بر اين موجب كه مفصل مي شود به ارباب وظايف بر وجه استحقاق صرف نمايند به عمارت مسجد مذكوره در اين جا چند دفعه تفصيل اين شرط مسطور شده بعد گويد.

و شرط ديگر آن است موقوفات مذكوره را نفروشند و نخرند و استبدال ننمايند و به كسي نبخشند و در هر چند سال سوادي از وقفيه تازه سازند از حاصل مستغلات و به قيود و شروط مسطور مذكوره عمل نموده خلاف ننمايند (فمن بدله بعد ما سمعه فانما اثمه علي الذين يبدلونه



[ صفحه 398]



فعليه لعنة الله و الملائكة و الناس اجمعين كتب هذه الوقفية الشرعية في اوسط شهر رجب المرجب سنه تسع و عشرين و ثمانمائه.)

چند مهر و سجل در آخر اين وقف نامه بوده به شرح ذيل (مهر حضرت پادشاه)

سجل از مهد عليا به اين عبارت (اين وقف از من صادر شده به شرط مذكور صدر)

مهر نقابت پناهي ميرزا مهديا

مهر نقابت پناهي علاءالدوله

سجل به اين مضمون المطلع بمضمونه و حكمت بصحتها حكما صحيحا صريحا شرعيا حرره العبد المحتاج الي رحمة الله سبحانه جلال بن نصر الله المطهر الساماني حمدالله رب العالمين (با مهر)

سجل به اين عبارت «حكمت بصحة هذه الوقفية المسجد الجامع الشريف المتبركة المذكورة حكما صحيحا شرعيا و انا العبد محمد بن عبدالرحمن بن عبدالله الامامي القاضي (با مهر)

الشاهد بمضمونه نصر الله بن جلال القاضي (با مهر)

الواقف بمضمونه و حكمت بصحتها و انا العبد ابن خسم بن عبدالله القاضي

الشاهد بمضمونه محي الدين بن جلال الباهلي

ثبت عندي و حكمت بصحتها شرعيا نافذا و انا الفقير نظام بن عبدالله ابراهيم الصاعدي.

صدر عن الواقفة المذكورة الاعتراف و بما اشتملت عليه هذه الوثيقة الشرعيه و حكمت بمضمونه حكما صحيحا شرعيا و انا العبد نعمة الله.

پنج وقف نامه ديگر علاوه بر اين وقف نامه نيز اين مسجد شريف دارد كه بعدها صاحبان خير موفق گرديده موقوفات براي اين مكان قرار داده براي احتراز از اطناب معترض آن ها نگرديد.