کد مطلب:2544 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:58

درس سوم
درس سوم تاريخچه فقه و فقهاء 2





. 7 شيخ ابوجعفر طوسي ، معروف به شيخ الطائفه . از ستارگان بسيار

درخشان جهان اسلام است . در فقه و اصول و حديث و تفسير و كلام و رجال

تأليفات فراوان دارد . اهل خراسان است . در سال 385 متولد شده و در سال

408 يعني در 23 سالگي به بغداد كه آنوقت مركز بزرگ علوم و فرهنگ اسلامي

بود مهاجرت كرد و تا پايان عمر در عراق ماند و پس از استادش سيد مرتضي

رياست علمي و فتوائي شيعه به او منتقل شد .

مدت پنج سال پيش شيخ مفيد درس خوانده است . ساليان دراز از خدمت

شاگرد مبرز شيخ مفيد يعني سيد مرتضي بهره مند شده است . استادش سيد

مرتضي در سال 436 در گذشت و او 24 سال ديگر بعد از استادش در قيد حيات

بود .

دوازده سال بعد از سيد در بغداد ماند ولي بعد به علت يك

سلسله آشوبها كه خانه و كتابخانه اش به تاراج رفت به نجف مهاجرت كرد و

حوزه علميه را در آنجا تأسيس كرد و در سال 460 در همانجا در گذشت .

قبرش در نجف معروف است .

شيخ طوسي كتابي در فقه دارد به نام " النهاية " كه در قديم الايام

كتاب درسي طلاب بوده است . كتاب ديگري دارد به نام " مبسوط " كه فقه

را وارد مرحله جديدي كرده است و در عصر خودش مشروحترين كتاب فقهي شيعه

بوده است . كتاب ديگري دارد به نام " خلاف " كه در آنجا ، هم آراء

فقهاء اهل سنت را ذكر كرده و هم رأي شيعه را . شيخ طوسي كتابهاي ديگر

نيز در فقه دارد . قدما تا حدود يك قرن پيش اگر در فقه " شيخ " به

طور مطلق مي گفتند مقصود شيخ طوسي بود و اگر شيخان مي گفتند مقصود شيخ مفيد

و شيخ طوسي بود .

شيخ طوسي يكي از چند چهره معروفي است كه در سراسر فقه نامشان برده

مي شود . خاندان شيخ طوسي تا چند نسل همه از علما و فقها بوده اند . پسرش

شيخ ابوعلي ملقب به مفيد ثاني ، فقيه جليل القدري است ، و بنابر نقل

مستدرك الوسائل ( 1 ) او كتابي دارد به نام " امالي " و كتاب "

النهاية " پدرش را نيز شرح كرده است .

مطابق نقل كتاب " لؤلؤالبحرين " دختران شيخ طوسي نيز فقيه و فاضله

بوده اند . شيخ ابوعلي فرزندي دارد به نام شيخ ابوالحسن محمد ، بعد از

پدرش ابوعلي مرجعيت و رياست حوزه علميه به او منتقل شد و بنابر نقل

ابن عماد حنبلي در كتاب " شذرات الذهب في



پاورقي :

. 1 جلد / 3 ص . 498





اخبار من ذهب " ( 1 ) در زمان اين مرد بزرگ طلاب علوم ديني شيعه از

اطراف و اكناف به سوي او مي شتافته اند ، و او خود مردي پارسا و زاهد و

عالم بوده است . عماد طبري گفته است اگر صلوات بر غير انبيا روا بود

من براين مرد صلوات مي فرستادم . او در سال 540 در گذشته است ( 2 ) .

. 8 قاضي عبدالعزيز حلبي معروف به ابن البراج . شاگرد سيد مرتضي و شيخ

طوسي است . از طرف شيخ طوسي به بلاد شام كه وطنش بود فرستاده شد .

بيست سال در طرابلس شام قاضي بود . در سال 481 در گذشته است . كتابهاي

فقهي او كه بيشتر نام برده مي شود يكي به نام " مهذب " است و ديگري به

نام " جواهر " .

. 9 شيخ ابوالصلاح حلبي . او نيز اهل شامات است . شاگرد سيد مرتضي و

شيخ طوسي بوده و صد سال عمر كرده است . در " ريحانة الادب " مي نويسد

كه او شاگرد سلاربن عبدالعزيز آت الذكر نيز بوده است . اگر اين نسبت

درست باشد ، مي بايست ابوالصلاح ، سه طبقه را شاگردي كرده باشد ! كتاب

معروف او در فقه به نام " كافي " است . در سال 447 در گذشته است .

اگر عمر او صد سال بوده است و در 447 هم وفات كرده باشد او از هر دو

استادش



پاورقي :

. 1 جلد / 4 ص . 127 126

. 2 قسمتهاي مربوط به شيخ ابوالحسن فرزند شيخ ابوعلي ، از يادداشتي

است كه دوست عاليقدر ، دانشمند محترم آقاي نصر الله شبستري تبريزي

مرقوم فرموده اند ، وايشان آن را علامه سيد محمد صادق آل بحرالعلوم در

مقدمه اي كه بر رجال شيخ طوسي نوشته اند نقل كرده اند .



بزرگسال تر بوده است . شهيد ثاني او را " خليفة المرتضي في البلاد

الحلبية " خوانده است .

. 10 حمزش بن عبدالعزيز ديلمي معروف به " سلارديلمي " . در حدود سال

448 تا 463 در گذشته است . شاگرد شيخ مفيد و سيد مرتضي است . اهل ايران

است و در خسرو شاه تبريز در گذشته است . كتاب معروف او در فقه به نام

" مراسم " است . سلار هر چند هم طبقه شيخ طوسي است نه از شاگردان او ،

در عين حال محقق حلي در مقدمه كتاب " المعتبر " از او و ابن البراج و

ابوالصلاح حلبي به عنوان " اتباع الثلاثه " نام مي برد يعني او را از

پيروان مي شمارد كه علي الظاهر مقصودش اين است كه اين سه نفر تابع و

پيروان سه نفر ديگر ( شيخ مفيد ، سيد مرتضي ، شيخ طوسي ) بوده اند .

. 11 سيد ابوالمكارم ابن زهره . در حديث به يك واسطه از ابو علي پسر

شيخ الطائفه روايت مي كند و در فقه با چند واسطه شاگرد شيخ طوسي است .

اهل حلب است و در سال 585 در گذشته است . كتاب معروف او در فقه به

نام " غنيه " معروف است . هرگاه در اصطلاح فقهاء " حلبيان " ( به

صيغه تثنيه ) گفته شود ، مقصود ابوالصلاح حلبي و ابن زهره حلبي است ، و

هرگاه " حلبيون " ( به صيغه جمع ) گفته شود ، مقصود آن دو نفر به علاوه

ابن البراج است كه او هم اهل حلب بوده است . بنابر آنچه در مستدرك (

1 ) ضمن احوال شيخ طوسي آمده است ، ابن زهره كتاب " النهاية " شيخ

طوسي را نزد



پاورقي :

. 1 جلد / 3 ص . 506





ابوعلي حسن بن الحسين معروف به ابن الحاجب حلبي خوانده است ، و او آن

كتاب را نزد ابوعبدالله زينوبادي در نجف و او نزد شيخ رشيدالدين علي بن

زيرك قمي و سيد ابي هاشم حسيني و آن دو نزد شيخ عبدالجبار رازي تحصيل

كرده بوده اند و شيخ عبدالجبار شاگرد شيخ طوسي بوده است . بنابر اين نقل

، ابن زهره با چهار واسطه شاگرد شيخ طوسي بوده است .

. 12 ابن حمزه طوسي ، معروف به عمادالدين طوسي . هم طبقه شاگردان شيخ

طوسي است . بعضي او را هم طبقه شاگردان شاگردان شيخ دانسته و بعضي دوره

او را از اين هم متأخرتر دانسته اند . نياز به تحقيق بيشتري است .

سال وفاتش دقيقا معلوم نيست . شايد در حدود نيمه دوم قرن ششم در

گذشته است . اهل خراسان است . كتاب معروفش در فقه به نام " وسيله "

است .

. 13 ابن ادريس حلي . از فحول علماي شيعه است . خودش عرب است و

شيخ طوسي جد مادري او ( البته مع الواسطه ) به شمار مي رود . به حريت فكر

معروف است . صولت و هيبت جدش شيخ طوسي را شكست . نسبت به علماء و

فقهاء تا سر حد اهانت انتقاد مي كرد . در سال 589 در سن 55 سالگي در

گذشته است . كتاب نفيس و معروف او در فقه به نام " سرائر " است .

گفته اند كه ابن ادريس از تلامذه سيد ابوالمكارم ابن زهره بوده است ، ولي

بنابر تعبيراتي كه ابن ادريس در كتاب الوديعه از كتاب " السرائر "

مي كند چنين بر مي آيد كه صرفا معاصر وي بوده است و او را ملاقات كرده است و در برخي مسائل فقهي ميان آنها مكاتباتي رد و بدل شده است .

. 14 شيخ ابوالقاسم جعفربن حسن بن يحيي بن سعيد حلي ، معروف به "

محقق " . صاحب كتابهاي زياد در فقه از آن جمله : شرايع ، معارج ، معتبر

، المختصر النافع و غيره است . محقق حلي با يك واسطه شاگرد ابن زهره و

ابن ادريس حلي سابق الذكر است . در " الكني والالقاب " ذيل احوال "

ابن نما " مي نويسد .

" محقق كركي در وصف محقق حلي گفته است : اعلم اساتيد " محقق " در

فقه اهل بيت ، محمد بن نماي حلي واجل اساتيد او ابن ادريس حلي است ".

ظاهرا مقصود محقق كركي اين است كه اجل اساتيد " ابن نما " ابن

ادريس است . زيرا ابن ادريس در 598 در گذشته است و محقق در 676 در

گذشته است . قطعا محقق حوزه درس ابن ادريس را درك نكرده است . در "

ريحانة الادب " مي نويسد :

" محقق حلي شاگرد جد و پدر خودش و سيد فخاربن معد موسوي و ابن زهره

بوده است " .

اين نيز اشتباه است ، زيرا محقق ، ابن زهره را كه در 585 در گذشته

است درك نكرده است . بعيد نيست كه پدر محقق شاگرد ابن زهره بوده است

. او استاد علامه حلي است كه بعدا خواهد آمد .

در فقه كسي را بر او مقدم نمي شمارند . در اصطلاح فقها ، هرگاه " محقق

" به طور مطلق گفته شود مقصود همين شخص بزرگوار است . فيلسوف و رياضي

دان بزرگ خواجه نصير الدين طوسي با او در

حله ملاقات كرده و در جلسه درس فقهش حضور يافته است . كتابهاي " محقق

" مخصوصا كتاب " شرايع " در ميان طلاب يك كتاب درسي بوده و هست و

فقهاء زيادي كتب محقق را شرح كرده يا حاشيه بر آنها نوشته اند .

. 15 حسن بن يوسف بن علي بن مطهر حلي ، معروف به علامه حلي . يكي از

اعجوبه هاي روزگار است . در فقه و اصول و كلام و منطق و فلسفه ورجال و

غيره كتاب نوشته است . در حدود صد كتاب از آثار خطي يا چاپي اوشناخته

شده كه بعضي از آنها به تنهائي ( مانند تذكرش الفقهاء ) كافي است كه

نبوغ او را نشان دهد . علامه كتب زيادي در فقه دارد كه غالب آنها مانند

كتابهاي محقق حلي در زمانهاي بعد از او از طرف فقهاء شرح و حاشيه شده

است . كتب معروف فقهي علامه عبارت است از : ارشاد ، تبصرش المتعلمين

، قواعد ، تحرير ، تذكرش الفقهاء ، مختلف الشيعه ، منتهي . علامه اساتيد

زيادي داشته است . در فقه شاگرد دائي خود محقق حلي ، و در فلسفه و منطق

شاگرد خواجه نصيرالدين طوسي بوده است . فقه تسنن را نزد علماي اهل تسنن

تحصيل كرده است. علامه در سال 648 متولد شده و در سال 726 در گذشته است.

. 16 فخرالمحققين ، پسر علامه حلي . در 682 متولد شده و در سال 771 در

گذشته است . علامه حلي در مقدمه " تذكرش الفقهاء " و در مقدمه كتاب "

قواعد " از فرزندش به تجليل ياد كرده است و در آخر " قواعد " آرزو

كرده كه پسر بعد از پدر كارهاي ناتمام او را تمام كند . فخرالمحققين

كتابي دارد به نام " ايضاح الفوائد في شرح

مشكلات القواعد " . آراء فخرالمحققين در كتاب " ايضاح " در كتب

فقهيه مورد توجه است .

. 17 محمد بن مكي ، معروف به شهيد اول . شاگرد فخر المحققين و از

اعاظم فقهاي شيعه است . در رديف محقق حلي و علامه حلي است . اهل جبل

عامل است كه منطقه اي است در جنوب لبنان و از قديمترين مراكز تشيع است

و هم اكنون نيز يك مركز شيعي است . شهيد اول در سال 734 متولد شده و در

786 به فتواي يك فقيه مالكي مذهب و تأييد يك فقيه شافعي مذهب شهيد

شده است . او شاگرد شاگردان علامه حلي و از آن جمله فخرالمحققين بوده

است . كتابهاي معروف شهيد اول در فقه عبارت است از " اللمعه " كه

در مدت كوتاهي در همان زنداني كه منجر به شهادتش شد تأليف كرده است (

1 ) و عجيب اين است كه اين كتاب شريف را در دو قرن بعد فقيهي بزرگ

شرح كرد كه او سرنوشتي مانند مؤلف پيدا كرد ، يعني شهيد شد و " شهيد

ثاني " لقب گرفت . " شرح لمعه " تأليف شهيد ثاني است كه همواره از

كتب درسي طلاب بوده و هست . كتابهاي ديگر شهيد اول عبارت است از :

دروس ، ذكري ، بيان ، الفيه ، قواعد . همه كتب او از نفائس آثار فقهي

است . كتب شهيد اول نيز مانند كتب محقق و علامه حلي در عصرهاي بعد از

طرف فقهاء شرحها و حاشيه هاي زياد خورده است .

در ميان فقهاء شيعه ، كتابهاي سه شخصيت فوق الذكر ، يعني محقق حلي ،

علامه حلي ، شهيد اول كه در قرن هفتم و هشتم



پاورقي :

. 1 گويند براي امير علي بن مؤيد ، امير سربداريان خراسان .





مي زيسته اند ، به صورت متون فقهي در آمده و ديگران بر آنها شرح و حاشيه

نوشته اند و كسي ديگر نمي بينيم كه چنين عنايتي به آثار او شده باشد . فقط

در يك قرن گذشته دو كتاب از كتابهاي شيخ مرتضي انصاري كه در حدود صد و

سيزده سال از وفاتش مي گذرد چنين وضعي به خود گرفته است .

خاندان شهيد اول خاندان علم و فضل و فقه بوده اند و نسلهاي متوالي اين

شرافت را براي خود نگهداري كرده اند . شهيد سه پسر دارد كه هر سه از علما

و فقها بوده اند همچنانكه همسرش ام علي و دخترش ام الحسن نيز فقيه

بوده اند و شهيد زنان را درپاره اي از مسائل فقهي به اين دو بانوي فاضله

ارجاع مي كرده است . در كتاب " ريحانة الادب " مي نويسد :

" بعضي از بزرگان ، فاطمه دختر شهيد را " شيخة " و " ست المشايخ

" يعني سيدش المشايخ لقب داده اند " .

. 18 فاضل مقداد . اهل سيور است كه از قراء حله است . از شاگردان

مبرز شهيد اول است . كتاب معروف او در فقه كه چاپ شده و در دست است

و از او نقل مي شود كتاب " كنزالعرفان " است . اين كتاب ، آيات

الاحكام است ، يعني در اين كتاب آن سلسله از آيات كريمه قرآن كه از

آنها مسائل فقهيه استنباط مي شود و در فقه مطرح مي گردد تفسير شده وبه سبك

فقهي به آنها استدلال شده است . در شيعه و سني كتابهاي زيادي در آبات

الاحكام نوشته شده است و كنزالعرفان فاضل مقداد بهترين و يا از بهترين

آنها است . فاضل مقداد در سال 826 وفات كرده است . عليهذا او از علماء

قرن

نهم هجري محسوب مي شود .

. 19 جمال السالكين ابوالعباس احمد بن فهد حلي اسدي . در سال 757

متولد شده و در سال 841 وفات يافته است . در طبقه شاگردان شهيد اول و

فخر المحققين است . مشايخ حديث او فاضل مقداد سابق الذكر و شيخ علي بن

الخازن فقيه و شيخ بهاء الدين علي بن عبدالكريم است . ( 1 ) علي الظاهر

اساتيد فقهي او نيز همينها هستند . ابن فهد تأليفات فقهي معتبري دارد از

قبيل " المهذب البارع " كه شرح " مختصر النافع " محقق حلي است ، و

شرح " ارشاد " علامه به نام " المقتصر " و شرح الفيه شهيد اول . شهرت

بيشتر ابن فهد در اخلاق و سير و سلوك است . كتاب مشهور او در اين زمينه

" عدش الداعي " است .

. 20 شيخ علي بن هلال جزائري . زاهد و متقي و جامع المعقول و المنقول

بوده است . استاد روايتش ابن فهد حلي است و بعيد نيست كه استاد فقه

وي نيز هم او باشد . مي گويند در عصر خودش شيخ الاسلام و رئيس شيعه بوده

است . محقق كركي شاگرد اوبوده و او را به صفت فقاهت و شيخ الاسلامي

ستوده است . ابن ابي جمهور احسائي نيز فقه را نزد او تحصيل كرده است .



پاورقي :

. 1 الكني و الالقاب .