کد مطلب:282585 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:142

توقيع در لغت نامه ها
در كتابهاي لغت توقيع به اين معاني آمده: نشان گذاشتن و امضا كردن حاكم برنامه و فرمان، جواب مختصر كه كاتب در نوشته به پرسشها مي دهد، دستخط فرمانروا، نوشتن عبارتي در ذيل مراسله. [1] .



[ صفحه 4]



در اصطلاح علم حديث پاسخ پرسشها يا اطلاعيه هايي است كه به صورت كتبي از طرف امام براي آگاهي شيعيان فرستاده مي شده چنان كه توقيعاتي از حضرت امام علي نقي و امام حسن عسكري عليهما - السلام نقل شده [2] ، اما معمولا توقيع به نامه هاي حضرت حجه بن الحسن امام زمان عجل الله فرجه گفته مي شود كه توسط چهار تن نايبان خاص ايشان در زمان غيبت صغري به دست شيعيان مي رسيده. [3] محتواي اين توقيعات يا جواب سوالات خصوصي است يا تعليم احكام و رد شبهات مخالفان، يا تاييد و توثيق نواب اربعه و تكذيب مدعيان دروغين و تعيين تكاليف اجتماعي شيعيان در دوران نهان زيستي حضرت، كه شرح آنها خواهد آمد. چنين به نظر مي رسد دانشمندان ما خواسته اند بين اخباري كه شيعه آنها را در حضور امام بطور شفاهي فرا گرفته با آنچه به صورت حاشيه و



[ صفحه 5]



پي نوشت نامه از امام دريافت كرده تفاوتي موجود باشد، بدين جهت نوع دوم را توقيع خوانده اند، كه با معاني لغوي و وضع نخستين آن نيز تناسب دارد، زيرا توقيعات معمولا جواب پرسشهايي است كه در زير نامه به اختصار تحرير مي شده، و نشان درستي آنها دستخط شناخت شده [4] يا مهر نويسنده بوده كه در توقيعات وجود داشته، و بدين ترتيب اصحاب ائمه و شيعيان زبده كه با خط و نشان پيشوايان خود آشنايي داشتند به صدور آنها از طرف حجت خدا اطمينان كامل پيدا مي كردند.


[1] مرجع در نقل معاني مذكور عبارت است از: منتهي الارب في لغه العرب، لغت نامه دهخدا، فرهنگ فارسي، لسان العرب. در كتاب اخير مي خوانيم: التوقيع في الكتاب: الحاق شي ء فيه بعد الفراغ منه... قال الازهري: توقيع الكاتب في الكتاب المكتوب ان يجمل بين تضاعيف سطوره مقاصد الحاجه و يحذف الفضول... (الطبعه الاولي، ج 10، ص 288، فصل الواو، حرف العين). ذكر اين مطلب را خالي از فايده نمي بيند كه بنابر آنچه در كشاف اصطلاحات الفنون آمده، توقيع در دستگاههاي قضائي اسلام نيز معني اصطلاحي داشته بدين شرح: هر گاه كسي بر ديگري ادعايي كند، نوشته او (كه به گواهي افرادي تاييد شده) محضر ناميده مي شود، و چون طرف مقابل به وي جواب دهد و دليلهاي روشن خود را اقامه كند آن نامه را توقيع گويند، و چون دليلهايش پذيرفته شد و قاضي بر طبق آن حكم كرد، آن حكم سجل ناميده مي شود. (چاپ دوم، ج 1 ص 689) بنابر اين معني، توقيع نامه ايست كه ادله مستند در جواب مدعي را در بردارد.

[2] مانند اين توقيع كه شيخ صدوق از امام عسكري عليه السلام نقل كرده: پنداريست باطل كه مخالفان مي خواهند با كشتن ما اين نسل پاك را منقطع گردانند كه خداي عز و جل گفتارشان را تكذيب كرده است، و سپاس خداي را بر اين نعمت (كمال الدين، 407)، نيز رجوع شود به: سفينه البحار، ج 2، ص 676، كه توقيعاتي از امام دهم و يازدهم (ع) نقل كرده.

[3] رك: الذريعه، 237:8.

[4] شواهد تحت عنوان خط آشنا نقل خواهد شد.