کد مطلب:282597 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:140

ارزيابي مأخذ
ارزيابي ماخذ يا معرفي مختصري كه از دو كتاب كمال الدين و تمام النعمه و كتاب الغيبه و دو مولف دانشمند آنها كرديم روشن مي شود كه اين دو اثر ماخذي است معتبر و قابل اطمينان، و بويژه از آن جهت كه



[ صفحه 30]



نزديك به زمان وقوع حادثه غيبت صغري و صدور توقيعات مي باشد داراي ارزش تاريخي است و مطمئن ترين سند در موضوعات توقيعات است. اخباري كه در اين دو كتاب نقل شده اكثر مسند است و نام راويان آن همه ذكر شده. اين خبر گزاران در نزد حديث شناسان افرادي معروف و ديندار و صادقند و گفتارشان قابل اطمينان است. بعضي از توقيعات از طرق مختلف نقل شده و بنابر اين بيشتر مي تواند مورد قبول واقع شود. بايد بدانيم اصولا تربيت اسلامي بخصوص در حوزه هاي علمي و نزد فقها و بزرگان حديث، بدين گونه بوده كه آنان در مسائل اعتقادي و علمي تا اطمينان به خبري پيدا نمي كردند آن را نمي پذيرفتند و در كتب خود نقل نمي كردند، كه در نظرشان كار دين كاري سرسري و بازيچه نبود. اين دقت در مورد اخبار منسوب به ائمه كه جنبه عقيدتي يا تكاليف شرعي داشت بيشتر بود تا نسبت دروغ به آنها داده نشود يا عملي بر خلاف رضاي حق انجام نگيرد. فقيهان و محدثان بعد از بررسي سند حديث و مورد صدورش، لفظ و معني آن را مورد مداقه و ژرف نگري قرار مي دادند، و چون مخالف عقل و قرآن و ضروريات ديني نبود صحيح و ناصحيح آن را با قدرت استنباط باز مي شناختند و معرفي مي كردند. در نتيجه اخبار نقل شده در كتب اين دانشوران حديث شناس معمولا معتبر و صحيح و قابل پذيرش است، بخصوص كه در موضوع امام غايب داراي قدر مشتركي است كه متواتر و يقين آور مي باشد. بلي قسمتي از دو كتاب كه در شرح حال معمرين و كهن سالان است همه اخبارش مانند اخبار منسوب به ائمه قابل اعتماد نيست، چون از



[ صفحه 31]



مسموعات و شبيه داستان است و نياز به بررسي بيشتر دارد. در عين حال گاه دقت مولفان در نقل ماخذ و خصوصيات چنين اخباري شگفت آور است، مانند سرگذشت مردي كه بيش از 140 سال عمر كرده، و شيخ طوسي آن را از عين خط شريف رضي - دانشمند معروف و گرد آورنده سخنان علي عليه السلام در نهج البلاغه - كه در تقويمش به تاريخ يكشنبه 15 محرم سال 381 نوشته بوده نقل مي نمايد. [1] از مزاياي هر دو كتاب - بخصوص كتاب الغيبه - قدرت استدلال مولف آن است، كه بر پايه اخبار مذهبي و مقبولات خصم انجام مي گيرد و البته روي سخن با مسلمانان غير شيعه اثني عشري است نه غير مسلمانان. در هر دو كتاب براي برطرف كردن استبعاد و شگفتي در بحث از طول عمر امام زمان (ع) به نمونه هاي عيني و وقوع خارجي آن استناد مي نمايند و سرگذشت بسياري از كهن سالان را نقل مي كنند، تا گمان نشود عمر آدمي زادگان همه در مرزي معين است كه فراتر نمي رود، بلكه ثابت شود در جهان سراسر شگفتي، موارد استثنايي زياد در باب طولاني شدن عمر وجود دارد. كوتاه سخن آن كه دو كتاب ماخذ ما در قياس با كتب مشابه داراي اهميت و اعتبار بيشتري است، كه از حسن تاليف و تنظيم مطالب نيز برخوردار است، و بهترين مرجع براي مطالعه و بررسي مساله غيبت و توقيعات صادره در زمان غيبت صغري مي باشد، بخصوص كه هر دو



[ صفحه 32]



نويسنده بواسطه قرب زماني، به ماخذي كه امروز براي ما جز نامي از آنها بر جا نمانده دسترسي داشته و رويدادها را اكثر از ناقلان نخستين بازگو كرده اند، مثلا شرح حال حسين بن روح را مورخين شيعه بتفصيل در كتب خود ذكر كرده اند كه از آن جمله است ابوالعباس احمد بن علي بن نوح سيرافي از شيوخ روايت نجاشي صاحب رجال (372 - 450) كه كتابي داشته به نام اخبار وكلاي اربعه. اين كتاب به ما نرسيده ولي به واسطه كتاب الغيبه از محتواي آن با خبر مي شويم. [2] همچنين ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسين بن مالك حميري قمي كه از اصحاب امام حسن عسكري (ع) است داراي تاليفات چندي بوده كه از آنهاست: كتاب الغيبه، و كتاب - المسائل و التوقيعات. از اين دو كتاب ما بوسيله الفهرست شيخ طوسي و رجال نجاشي با خبر مي شويم، و در كتاب الغيبه طوسي هم كه ماخذ ماست مكرر به اخباري كه از او نقل شده بر مي خوريم، و بدين ترتيب امروز به واسطه كتب معتبري كه از قرن چهارم به بعد به دست محدثان و فقيهان بزرگ شيعه - مانند كليني و صدوق و شيخ طوسي - تدوين و تصنيف شده، از احاديث مذهبي رسيده از قرن دوم و سوم مطلع مي شويم و اوضاع فرهنگي، اجتماعي و ديني عصر ائمه را در مي يابيم. اينك با استفاده از كتاب الغيبه - كه معرفي شد - به شرح حال كوتاهي از نايبان چهار گانه امام غايب، كه توقيعات در زمان غيبت كوتاه مدت حضرت توسط آنها به شيعيان رسيده مي پردازيم.



[ صفحه 33]




[1] كتاب الغيبه، 87.

[2] خاندان نوبختي،221.