کد مطلب:282613 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:153

خط آشنا
از دليلهاي استواري كه آرام بخش دل حقيقت جويان است، و به درستي صدور توقيعات از طرف امام غايب حجه بن الحسن عجل الله فرجه اطمينان مي بخشد آشنائيي است كه بعضي از شيعيان و اصحاب ائمه با خط امام زمان خود داشتند و نشانيهاي آن را مي دانستند. مهمتر آنكه مومنان پژوهشگر و دقيق خود قبل از امام نمونه خط خواسته بودند



[ صفحه 71]



به اين خبر توجه كنيد: احمد بن اسحاق كه از صحابه نزديك امام حسن عسكري عليه السلام است به خدمت حضرت مي رسد و عرض مي كند: نامه اي با دستخط مبارك خود برايم بنويس كه ببينم و خط شما را بشناسم، تا هر وقت نامه شما بمن مي رسد بدانم تزويري در كار نبوده و از خود شماست. امام حسن (ع) پذيرفت و ضمن اينكه يادآور شد گاهي خط بواسطه تعويض قلم مختلف مي شود دستور داد قلم و دواتي آوردند و نامه اي نوشت و به وي داد. [1] در آغاز نوشته گفتيم اصطلاح توقيع در مورد نامه هاي كوتاه امام هادي و عسكري عليهما السلام كه در جواب سوالات شيعيان مي نوشتند نيز بكار رفته، زيرا آنان هم زندگي نسبه مخفي داشتند و با مكاتبه و وسيله وكيلان با مردم در تماس بودند، بدين جهت احمد بن اسحاق نمونه خط مطالبه مي كند و حضرت به او ارائه مي دهد. با اين آشنائي قبلي اصحاب خاص است كه احمد بن حسن بن اسحاق قمي تصريح مي كند كه: چون خلف صالح (ع) زاده شد از آقاي ما حسن بن علي عسكري عليه السلام به جدم نوشته اي رسيد كه در آن به دستخطي كه توقيعات به آن بر جدم وارد مي شد نوشته شده بود. [2] .



[ صفحه 72]



فرزندي براي ما زاده شد، كه بايد خبرش نزد تو پوشيده و از همه مردم پنهان ماند. ما آن را اظهار نمي كنيم مكر به نزديكان به واسطه خويشاوندي و به دوستان به سبب دوستيشان. اما دوست داشتيم اين مژده را به تو اعلام كنيم تا خدا ترا به آن مسرور گرداند، همچنان كه ما را از آن خوشحال كرد، و السلام. [3] آنچه نقل شد در مورد توقيعات رسيده از امام يازدهم بود اما اخباري كه در دو كتاب مرجع ما درباره خط و نويسنده توقيعات آمده سه خبر در كمال الدين است و تعبير به گونه اي است كه در دو روايت نويسند را خود امام معرفي مي كند، و در يكي به خط شناخته شده، و شش خبر در كتاب الغيبه آمده كه دو خبر آن خط را از خود امام مي داند و چهار خبر توقيع را به همان خطي مي داند كه در زمان امام حسن عسكري نوشته مي شد و آشنا بود. از نظر اهميتي كه دارد مورد استشهاد از اين اخبار را نقل مي كنيم: كمال الدين، باب ذكر التوقيعات: حديث 2: محمد بن صالح همداني گفت: به صاحب الزمان عليه السلام نوشتم... پس امام (ع) جواب نوشت... (ص 483) حديث 3: محمد بن همان گويد از محمد بن عثمان عمري شنيدم كه مي گفت: خرج توقيع، بخط اعرفه يعني توقيع به خطي كه مي شناختم از جانب امام بيرون آمد...



[ صفحه 73]



آخرين شاهد: خبريست طولاني متضمن پاسخهاي متعدد به سوالات اسحاق بن يعقوب كه در كتاب الغيبه نيز نقل شده، و از آن ماخذ نقل خواهيم كرد. اما در كتاب الغيبه دو خبر زيرين كه در بخش ويژه توقيعات آمده مانند اخبار قبلي صراحت دارد كه توقيعات به خط خود حضرت - كه ظاهرا آشنا و شناخته شده بوده - مي باشد: 1 - ابن ابي غانم قزويني و گروهي از شيعيان درباره جانشين امام حسن عسكري با هم مشاجره مي كردند. ابن ابي غانم مي گفت امام يازدهم درگذشت و رزندي برجا نگذاشت. قرار شد كه در اين باره نامه اي بنويسند و به حضور امام غايب بفرستند، و از آنچه درباره اش مشاجره كردند حضرت را بياگاهانند. به اين قرار عمل كردند، فورد جواب كتابهم بخطه عليه و علي آبائه السلام... پس جواب نوشته شان به خط امام كه بر او و بر پدرانش درود باد رسيد... (ص 172). 2 - محمد بن يعقوب كليني از اسحاق بن يعقوب نقل مي كند كه گفت: از محمد بن عثمان عمري درخواست كردم مكتوبي كه در آن مسائل دشوارم را طرح كرده ام به حضور امام بفرستد، فورد التوقيع بخط مولانا صاحب الدار عليه السلام... [4] توقيع بخط مولاي ما - صاحب آن خانه - عليه السلام رسيد... (ص 176) اما چهار خبر ديگر كه ضمن شرح حال سفيران ممدوح در كتاب



[ صفحه 74]



الغيبه آمده توقيعات را به خطي كه در زمان امام حسن عسكري (ع) با آن آشنا بودند معرفي مي كند و اينك اخبار مورد نظر: 1 - ابونصر هبه الله بن احمد كاتب كه فرزند دختر ابوجعفر عمري دومين نايب خاص است مي گويد: توقيعات صاحب الامر عليه السلام بر دست عثمان بن سعيد و فرزندش ابوجعفر محمد بن عثمان به شيعيان و اصحاب خاص امام حسن عسكري عليه السلام به امر و نهي و پاسخ سوالات مي رسيد، بالخط الذي كان يخرج في حياه الحسن عليه السلام، به همان خطي كه توقيعات در زمان حيات امام حسن عسكري عليه السلام صادر مي شد (ص 216).

2 - عبدالله بن جعفر حميري نقل مي كند چون ابوعمرو عثمان بن سعيد در گذشت، اتتنا الكتب بالخط الذي كنا نكاتب به باقامه ابي جعفر رضي الله عنه مقامه. درباره واداشتن و انتصاب ابوجعفر محمد بن عثمان بجاي پدرش، نامه ها به همان خطي كه با ما مكاتبه مي شد رسيد (ص 220).

3 - هبه الله بن محمد فرزند دختر ام كلثوم از مشايخش خبر داد كه: شيعه همواره بر عدالت عثمان بن سعيد و محمد بن عثمان پا بر جا بود تا اينكه عثمان بن سعيد فوت كرد، و فرزندش ابوجعفر محمد بن عثمان او را غسل داد، و به اداره امور پدر و نيابت امام قيام كرد... و التوقيعات تخرج علي يده الي الشيعه في المهمات طول حياته بالخط الذي كانت تخرج في حياه ابيه عثمان: و توقيعات در مدت زندگي اش راجع به امور مهم از دست او به شيعه مي رسيد، به خطي كه در دوران زندگي پدرش عثمان توقيعات صادر مي شد (ص 221)



[ صفحه 75]



4- ابونصر هبه الله گويد و يخرج اليهم التوقيعات بالخط الذي كان يخرج في حياه الحسن عليه السلام اليهم: ازدست محمد بن عثمان عمري توقيعات به مردم مي رسيد، به خطي كه در زمان حيات امام حسن عسكري عليه السلام توقيعات براي مردم صادر مي شد 223). (بنابر اين خبرها بعضي توقيعات را خود امام شخصا مرقوم مي فرموده، و بعضي ديگر را كاتبي از زمان حضرت امام حسن عسكري (ع) چنين ماموريتي داسته است. بهر صورت آنچه مهم است و مورد نظر ماست اين است كه اصحاب خاص با آشنايي كه با خط و نامه امام پيدا كرده بودند راهي منطقي و روشي يقين آور براي تشخيص درستي و نادرستي توقيعات رسيده يافته بودند، و تا آثار صدق و صحت در آنها مشاهده نمي كردند اخبار را نمي پذيرفتند و تلقي به قبول نمي نمودند. بي گمان حجت خدا خود به موجباتي كه ايجاد اطمينان نسبت به توقيعات بكند توجه داشته اند، چنانكه مثلا مي بينيم در زمان نايب سومشان - ابوالقاسم حسين نوبختي - زماني كه اين شايعه پيدا شد كه بعضي توقيعات به وسيله شلمغاني تهيه و صادر مي شود، حضرت صريحا آن را تكذيب كردند، و در توقيعي خطاب به علماي سوال كننده فرمودند: آنچه را كه ترديد داشتيد، يا آنچه كه از دست او به شما رسيده، همه را به ما برگردانيد تا صحت يا بطلان آن را اعلام كنيم. [5] .



[ صفحه 76]




[1] شهر آشوب، مناقب آل ابي طالب، 233:3 و 274 به نقل از: پژوهشي در زندگي امام مهدي (ع) 188.

[2] چنين است متن حديث... فاذا فيه مكتوب بخط يده عليه السلام الذي كان ترد به التوقيعات عليه.

[3] كمال الدين، 433 - 434.

[4] در كمال الدين عبارت مذكور بدين صورت است: فوردت في التوقيع بخط مولانا صاحب الزمان، عليه السلام 483....

[5] كتاب الغيبه، 228 - 229.