کد مطلب:304383 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:167

چرا بايد از خداي جهان، بحث و گفتگو كرد؟
يكي از مسائلي كه در تاريخ اديان بدان پرداخته اند، اين است كه: علّت پيدايش مفاهيم ديني كه مهمترين آنها مفهوم خداست، چيست؟ براي چه بشر به اين مفهوم توجّه كرد و به دنبال آن، يك سلسله سنّتها و كارهايي كه فوق العاده براي آنها اهمّيت قائل است، انجام داد؟ اين پرسش، در واقع متوجّه اين جهت است كه بشر در طول تاريخ خود، چرا به جستجوي خدا پرداخته است؟ چه عامل و انگيزه اي او را به سوي اين مفاهيم از جمله مفهوم خداوند و پرستش او سوق داده است؟ آيا انگيزه ها، عقلاني و منطقي است يا رواني و اجتماعي؟ و اگر رواني است، آيا ناشي از يك انگيزه فطري و ذاتي است و يا نوعي عكس العمل است كه در روح آدمي در برابر پاره اي پيش آمدها انجام داده و مي دهد؟ چنانچه مي دانيم، مسائل بسياري هست كه از روزگاران قديم، مورد توجّه بشر بوده است؛ از قبيل: مسئله «علّيت و معلوليّت عامّه» و همچنين «علّيت و معلوليّت خاصّه»؛ مانند تأثير فلان دارو در علاج و درمان فلان بيماري و تأثير زمين و خورشيد و ماه در خسوف و كسوف و امثال اينها. اين گونه مسائل، عامل عقلاني و منطقي داشته اند؛ يعني طبيعت عقلاني و استعداد فكري بشري بوده كه او را متوجّه اين گونه مسائل كرده است كه در روان شناسي يا جامعه شناسي، جاي خالي ندارند؛ يعني جاي اين نيست كه گفته شود چه عامل خارجي سبب شد كه در فكر بشر اين معاني پيدا شود؛ زيرا مقتضاي طبيعت فكري بشر، اين است كه منطقاً يك سلسله مسائل را بپذيرد. احياناً ممكن است آنچه بشر قرنها آن را پذيرفته، خطا و ناصواب باشد. براي نمونه، فلكيّات قديم و پاره اي از طبيعات، خطا و ناصواب بود؛ ولي عاملي كه بشر را به سوي همين فكر ناصواب سوق داده، جز استعداد منطقي و عقلاني و فكري او نبوده است.

امّا پاره اي از مسائل هست كه قطعاً چيز ديگري غير از استعداد عقلاني و منطقي بشر در گرايش او به آنها تأثير داشته است؛ مانند اعتقاد به «نحوست» بعضي چيزها. براي مثال، در ميان بسياري از مردم جهان، اعتقاد به نحوست «عدد سيزده» وجود دارد كه قطعاً عامل ديگري غير از استعداد عقلاني و منطقي در پيدايش آن تأثير داشته است؛ زيرا از نظر عقل و منطق، كوچك ترين تفاوتي ميان «عدد سيزده» و ساير اَعداد نيست كه لااقل احتمال داده شود آن تفاوت، منشأ خطاي فكر و منطق بشر شده است. در اين گونه مسائل است كه بايد به دنبال علّت پيدايش و رواج آنها بود و آن علّتها را كه خارج از حوزه عقل و منطق بشر است، كشف كرد. در زمينه اين گونه عقايد و باورهاست كه مي توان نظريه هايي را ابراز داشت، برخلاف مسائلي كه زمينه عقلاني و منطقي داشته اند. در اين گونه مسائل، انسان بودنِ انسان و استعداد عقلاني و فكري او، براي پيدايش آنها كافي است. همچنان كه در زمينه مسائلي كه با تمايلات فطري و ذاتي بشر بستگي دارد نيز بحث از علل خارجي و در پي نظريه ها رفتن براي پيدايش آنها، كار غلطي است. براي نمونه از زماني كه بشر آفرينش يافته، زندگي زناشويي داشته و به قول بعضي از دانشمندان، بشر پيش از آنكه بشر باشد، (يعني اجداد حيواني او نيز) زندگي زناشويي داشته و اين، خواسته طبيعي بشر است. طبيعت و ساختمان بدني و روحي بشر، براي توجّه او به امر زناشويي و مسائل خانوادگي، كافي است. پس جاي اين بحث نيست كه چطور شد بشر به فكر زندگي خانوادگي و زناشويي افتاد. مفاهيم «خدا»، «دين» و «پرستش»، اگر با طبيعت عقلاني و منطقي بشر بستگي داشته باشد و يا با تمايلات فطري و ذاتي او مربوط باشد، براي توجّه و گرايش بشر به آنها كافي است. «وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوصُولَها»، افزون بر اينكه فطري بودن اعتقاد به توحيد و خداخواهي انسان را تبيين مي كند، به اين پرسش بسيار مهمّ آدمي نيز پاسخ مي دهد كه انسان بودن انسان و اقتضاي طبيعت او، بحث و گفتگو درباره خدا را مي طلبد كه انديشه خداوند در فطرت آدمي ريشه دارد و خداوند، تار و پود دلها را با رشته توحيد، درهم آميخته است. آنچه جاي پرسش دارد، اين است كه: چرا بشر گاهي از خدا مي بُرد و خالق خويش را از ياد مي بَرد؟

پاسخ اين پرسش، اين است كه لازمه فطري بودن يك بحث، اين نيست كه همه اوقات انسانها را فراگيرد؛ همچنان كه علاقه به هنر و زيبايي و... يك علاقه فطري است، ليكن يگانه سرگرمي بشر نيست. بدين روي در مباحث منطقي آمده است كه امور فطري، نيازمند مُنبِّه و مذكِّر است. گاهي جلوه هاي ظاهر زندگي، آدمي را از بسياري حقايق دور مي كنند؛ به ويژه بشر امروز كه به شدّت در پيچ و خم زندگي پر جنب و جوش و شلوغ مادّي و اداري و صنعتي خويش، غرق است و بينش غير مذهبي ناشي از نهضت ضد كليسايي و ضد مسيحيت قرون جديد اروپا و روح علم پرستي قرن نوزدهم اروپا و تمدّن صنعتي - اقتصادي اروپا، بر افكار همه مردم تحصيل كرده جهان، تحميل شده و فرهنگهاي گوناگون كهن و سُنن و عادات و عقايد و مذاهب مختلف و بينش هاي متفاوت و اشراق و احساس شرقي و ذهنيّت عميق و خلّاقه شرق، همه در قالب واقع گراييِ محدود و مادّي تمدّن اروپايي و بينش عيني آن، شكل يكنواختي مي گيرد و به قول پرفسور آلكسيس كارل، كمتر مجالي براي تفكّرات عميق و خلسه ها و تأمّلات عارفانه مي يابد و چنان گرفتار روزمرّه زندگي كردن است كه به قول پل سيمون، ديگر در انتظار هيچ چيز نيست، جز رسيدن اتوبوس! انسان امروز، كمتر خدا را احساس مي كند و به روشني مي بينيم كه اكنون، اروپا در بند «بي خدايي» است و حتّي از فيلمهاي سينمايي آنان نيز برمي آيد كه ايمان به خداوند، نياز امروز جوامع غربي است.