کد مطلب:304425 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:122

حكمت صبر
وَ الصَّبْرَ مَعَوُنَةً عَلَي استيجابِ الْاَجْرِ و براي دريافت پاداش معنوي، صبر و شكيب را [قرار داد].

اساساً ياري جستن و مددخواهي از همديگر، در برابر دشمن است و مراد از دشمن نيز تنها دشمن خارجي نيست؛ چرا كه ميدان جنگِ هراس انگيزي در درون وجود آدمي مشهور است كه جنگهاي بيروني، شراره و ظهورِ اين جنگِ دروني است و شرط و علّت پيروزي در ميدانهاي جنگ بيروني، پيروزي در اين جنگ درونيِ نفساني است و سلاح و سپاه نيز ابزار محدودي است كه ضامنِ فتح نهايي نيست؛ زيرا در جنگ اُحُد، گروهي از مسلمانان، سنگر عقيده و فرمانبرداري را در برابر طمع ورزي و مال دوستي از دست دادند و در نهايت، سنگر كمين و كمانداري نيز از دستشان رفت و دچار شكست شدند. گويا در همين نبرد خونين بود كه پيامبر اكرم به آنان فرمود:

عَلَيْكُمْ بِالْجِهادِ الْاَكْبَرِ، وَ هُوَ جِهادُكَ مَعَ نَفْسِكَ اَلَّتي بين جَنْبَيْكَ. هماره در نبرد بزرگتر باشيد و آن نبرد شما با نفسي است كه در درون شماست.

در جاي ديگر به رزمندگان فرمود:

مَرْحَبا بِقَومٍ قَضَوُا الْجِهادَ الْاَصْغَرْ وَ بَقِيَ عَلَيْهِم الْجِهادُ الْاَكْبَرُ، فَقيلَ: «يا رَسُولَ اللَّهِ! مَا الْجِهادُ الْاَكْبَرُ؟»، قالَ: «جِهادُ النَّفْسِ». [1] آفرين بر مردماني كه در نبردِ كوچك تر پيروز گشتند و نبردي بزرگتر را فراروي خود دارند. پرسيدند: «جهاد اكبر كدام است؟». فرمود: «نبرد با نفس».

مولانا در اين باره مي گويد:


اي شهان كُشتيم ما خصمِ برون

مانْد خصمي زو بَتَر در اندرون


كشتنِ اين، كارِ عقل و هوش نيست

شيرِ باطن، سُخره خرگوش نيست


دوزخ است اين نفس و دوزخ اژدهاست

كو به درياها نگردد كمّ و كاست


هفت دريا را درآشامد، هنوز

كم نگردد سوزشِ آن خلق سوز


سنگها و كافرانِ سنگدل

اندر آيند اندرو زار و خَجل


هم نگردد ساكن از چندين غذا

تا ز حق آيد مر او را اين ندا


سير گشتي سير؟ گويد: نه هنوز

اينْت آتش، اينْت تابش، اينْت سوز


عالمي را لقمه كرد و دركشيد

معده اش نعره زنان: هَلْ مِنْ مَزيد؟


حق قدم بر وي نهد از لامكان

آنگه او ساكن شود از كُنْ فكان


چون كه جزوِ دوزخ است اين نفس ما

طبعِ كُل دارد هميشه جُزوها


اين قدم، حق را بوَد، كو را كُشد

غيرِ حق، خود كي كمانِ او كِشد؟


در كمان ننهند، اِلّا تيرِ راست

اين كمان را باژگون كژ تيرهاست


راست شو چون تير و وارَه از كمان

كز كمان هر راست بجْهد بي گمان


چون كه واگشتم ز پيكارِ بُرون

روي آوردم به پيكار درون


قد رَجَعْنا مِن جِهادِ الْاَصغَريم

با نبي اندر جهادِ اكبريم


قوّت از حق خواهم و توفيق و لاف

تا به سوزن بر كَنَم اين كوه قاف


سهل شيري دان كه صفها بشكند

شير آن است، آنْ كه خود را بشكند [2] .


صبر، قدرت اراده ايماني است؛ ايماني كه زاييده برهان و درك درست است، نه محصول وراثت و تقليد، و تسلّط آن است بر هيجانها و انفعالهاي نفساني، در برابر مشكلات و آرايش هاي زندگي ظاهري و جلوه هاي فريبنده آن. بدين روي، در روايات، صبر بر سه نوع مطرح گرديده است: يك، صبر در مصيبت؛ دو، صبر در معصيت سه، صبر در راه انجام دادن وظيفه و اداي تكليف. پاداش آن نيز به تناسب متفاوت است. رسول خدا(ص) مي فرمايد:

اَلصَّبْر ثَلاثَةٌ: صَبْرٌ عِنْد الْمُصيبَةِ؛ وَ صَبْرٌ عَلَي الطَّاعَة؛ وَ صَبْرٌ عنِ الْمَعصِيَةِ. فَمَنْ صَبَرَ عَلَي الْمُصيبَةِ حتي يَرُدَّها بِحُسنِ عَزئِها، كَتَبَ اللَّهُ ثَلاثَمأةِ دَرَجَةً ما بَيْنَ الدَّرَجَةِ اِلي الدَّرَجَةِ كَما بَيْنَ السَّماءِ وَ الْارْضِ. وَ مَنْ صَبَرَ عَلَي الطَّاعَةِ، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ سِتُّمِأةِ دَرَجَةٍ ما بَيْنَ الدَّرَجَةِ اِلَي الدَّرَجَةِ، كَما بَيْنَ تُخُوم الْاَرْضِ اِلي الْعَرْشْ. وَ مَنْ صَبَرَ عَنِ الْمَعْصِيَة، كَتَبَ اللَّهُ لَهُ تِسْعَمِأةِ دَرَجَةٍ ما بَيْنَ الدَّرَجَةِ اِلَي الدَّرَجَةِ، كَما بَيْنَ تُخُومِ الْاَرْضِ اِلي مُنْتَهيَ الْعَرْشِ. [3] صبر، سه گونه است: صبر در مصيبت؛ صبر بر طاعت و فرمانبرداري خداوند؛ صبر به هنگام گناه. پس كسي كه در برابر مصيبت، خود رانبازد و برخوردي بردبارانه و نيكو داشته باشد، تا آنجا كه از شدّت آن بكاهد و آن را ساده انگارد، خداي تعالي، سيصد درجه از درجات بهشت را برايش منظور دارد كه ميان آنها فاصله زمين تا آسمان است؛ و كسي كه در اطاعت و فرمانبرداري خداوند و انجام تكاليف بندگي، صبوري ورزد، ششصد درجه دارد كه ميان آنها فاصله زمين تا عرش است؛ و كسي كه بر معصيت و دوري گزيدنِ از آن، صبر و شكيب را پيشه خود سازد، نهصد درجه در بهشت دارد، كه ميان آنها فاصله ژرفاي زمين تا نهايي ترين مرزِ عرش خداوند است.

صدّيقه طاهره(س) در بيان حكمت والاي صبر و خويشتنداري به پاداش نيكوي خداوند، كه براي صابران است، اشاره فرموده است:

قُلْ يَاعِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّي الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ. [4] بگو: اي بندگان من كه ايمان آورده ايد، از پروردگارتان پروا بداريد. براي كساني كه در اين دنيا خوبي كرده اند، نيكي خواهد بود، و زمين خدا فراخ است. بي ترديد، شكيبايان پاداش خود را بي حساب و به تمام، خواهند يافت.


[1] وسائل الشيعة، ج 15، ص 161، (باب جهاد نفس).

[2] مثنوي، دفتر يكم، بيت 1389-1373.

[3] أصول الكافي، ج 2، ص 91.

[4] سوره زمر، آيه 10.