کد مطلب:370085 شنبه 19 فروردين 1396 آمار بازدید:50

درباره پدیدآور
 *كشى، محمد بن عمر

*رجايى، مهدى‏


*ميرداماد، محمد باقر بن محمد


*طوسى، محمد بن حسن‏


....................


*كشى، محمد بن عمر


محمد بن عمر كشى‏


ولادت‏


ابو عمرو، محمد بن عمر بن عبد العزيز كشى از بزرگان و علماى شيعه در قرن سوم و چهارم هجرى است، اما تاريخ دقيقى از ولادت او در دست نداريم.


انتساب كشى نيز به منطقه« كش» از نواحى سمرقند( در آسياى ميانه) است.


شخصيت‏


مهمترين نكته‏اى كه در زندگينامه هر يك از علماى دين قابل توجه است شخصيت علمى و اجتماعى و دينى اوست.


« كشى» يكى از معروفترين چهره‏هاى شيعه در قرن چهارم هجرى بوده است. او از دوستان و ياران صميمى« ثقة الاسلام كلينى»، مؤلف كتاب گرانقدر« كافى» است.


ثقة الاسلام كلينى و كشى در بسيارى از اساتيد و مشايخ و شاگردان با يكديگر مشتركند و اين نشانگر نهايت صميميت و ارتباط نزديك بين آن دو است.


عصر زندگى‏


دوران زندگى كشى مصادف بوده با غيبت صغراى امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشريف و او كه مانند شيخ كلينى در بغداد مى‏زيسته يقينا با نواب خاص امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف ارتباط و معاشرت داشته و از محضر آنان استفاده مى‏كرده است.


با توجه به اينكه آن دوران آغاز غيبت امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف بوده و نياز فراوانى به پاك و منقّح نمودن روايات دين از مجعولات و افراد ضعيف در اسناد روايات حس مى‏شده ابو عمرو كشى مهمترين و اولين حركت خويش را تهيه كتابى رجالى قرار داد كه علماى دين بتوانند با استفاده از نور و هدايت آن روايات صحيح را از ضعيف تشخيص داده و تصويرى صحيح و زيبا از دين در اختيار توده مردم و آيندگان قرار دهند.


از جزئيات زندگى ابو عمرو و سفرهاى او اطلاع چندانى موجود نيست ولى هم عصر و همراه بودن با شيخ بزرگوار، كلينى بسيارى از نكات را براى انسان محقق روشن مى‏سازد، چرا كه دو هم شاگردى و دو يار صميمى معمولا در مراحل مختلف زندگى و كمالات روحى با يكديگر حركت مى‏نمايند.


وثاقت‏


براى وثاقت و اعتبار كشى همين نكته بس است كه كتاب او را كسى مانند شيخ الطائفه، شيخ طوسى روايت نموده و براى شاگردان خويش املاء كرده است.


همچنين در فهرست شيخ و ديگر منابع، بجز تعريف و تمجيد چيزى درباره او نمى‏بينيم. شيخ در فهرست مى‏گويد:« ثقة بصير بالأخبار و بالرجال، حسن الاعتقاد».


يكى ديگر از دلايل وثاقت او، روايت هارون بن موسى تلعكبرى و روايت جعفر بن محمد قولويه، صاحب« كامل الزيارة» از اوست.


روايت از ضعفاء


يك نكته مبهم در زندگى كشى آن است كه نجاشى در فهرست خويش در شرح حال كشى گفته:


« كان ثقةً عيناً و روى عن الضعفاء كثيرا...»، در حالى كه نقل از ضعفا قدح و منقصتى براى بزرگان متقدمين محسوب مى‏گشته است.


جواب از اين كلام آن است كه:


اولا خود نجاشى تصريح كرده كه« كان ثقة عينا» و ثانيا ممكن است كسانى كه مشايخ كشى بوده‏اند، در نظر نجاشى ضعيف يا مطعون بوده‏اند، اما بنا بر نظر كشى آن افراد هيچ مشكلى نداشته‏اند يا مبناى كشى و نجاشى در ضعف و وثاقت افراد متفاوت بوده است.


اساتيد


ابو عمرو كشى از بيش از 50 نفر روايت نقل كرده و يكى از كسانى است كه به كثرت مشايخ معروف است. از جمله مشايخ كشى عبارتند از:


1- محمد بن مسعود عياشى، صاحب تفسير گرانقدر عياشى 2- ابو القاسم، نصر بن صباح بلخى 3- ابراهيم بن عياش قمى 4- حسين بن بندار قمى 5- احمد بن على قمى 6- احمد بن يعقوب، ابو على بيهقى 7- محمد بن احمد بن شاذان 8- محمد بن قولويه قمى، پدر ابن قولويه صاحب« كامل الزيارة»


شاگردان‏


از مهمترين و بزرگترين شاگردان كشى مى‏توان به افرادى مانند:


1- جعفر بن محمد بن قولويه قمى، مؤلف كتاب ارزشمند« كامل الزيارة» 2- هارون بن موسى تلعكبرى، متوفاى 385 هجرى 3- ابو احمد، عيسى بن حيان نخعى 4- حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى اشاره نمود.


تاليفات‏


تنها كتابى كه از ابو عمرو كشى، آن بزرگ مرد دوران غيبت صغرى، به دست ما رسيده كتاب« معرفة الناقلين عن الأئمة الصادقين عليهم السلام» است.


البته چنان كه در توضيحات كتاب« رجال كشى» آمده، اصل كتاب كشى موجود نيست و حتى در قرون ششم و هفتم هجرى نيز نسخه‏اى از آن يافت نمى‏شده است.


آنچه اكنون به عنوان رجال كشى چاپ شده و در دسترس است كتاب« اختيار معرفة الرجال» است.« اختيار» منتخب و مهذب كتاب كشى است كه توسط شيخ الطائفة، ابو جعفر طوسى در قرن پنجم، سال 456 هجرى، براى يكى از شاگردانش املاء شده است.


علامه آقا بزرگ تهرانى در« الذريعة» كتاب« فهرست الكشي» را نيز از تأليفات او دانسته است. دليل ايشان نيز عبارتى است در رجال كشى كه در ذيل مطلبى گفته است:« ذكرناها نحن في كتاب الفهرست».


اما با توجه به اينكه اولا در جايى ديگر چنين كتابى براى كشى ذكر نشده و ثانيا اين عبارت در« اختيار معرفة الرجال»- منتخب شيخ طوسى از كتاب كشى- آمده و شيخ طوسى كتابى با نام« الفهرست» دارد؛ چنين به نظر مى‏رسد مقصود از عبارت فوق، كتاب فهرست شيخ طوسى باشد و كشى كتابى با نام الفهرست نداشته باشد.


وفات‏


متأسفانه تاريخ وفات كشى نيز مانند ولادت او مجهول است، اما بنا بر بعضى نقلها ابو عمرو كشى در حدود نيمه قرن چهارم- حدود 350 هجرى- وفات يافته است.


*رجايى، مهدى‏


سيد مهدى رجايى موسوى‏


« حجة الاسلام و المسلمين سيد مهدى رجايى موسوى»، در سال 1336 ش، در شهر اصفهان ديده به جهان گشود.


اطلاع زيادى از ايشان در دست نيست، همين‏قدر مى‏دانيم كه تخصص ايشان، در زمينه فقه، اصول، رجال انساب و تراجم بوده است.


آثارى كه توسط ايشان تأليف شده يا مورد تحقيق قرار گرفته است، عبارت است از:


1. 25 رساله فارسى مجلسى؛


2. آية الطالب فى انساب آل ابى طالب؛


3. اجوبة المسائل الهندية مجلسى؛


4. احوال و آثار ملا محمد اسماعيل خواجويى؛


5. ارشاد الطالبين... فاضل مقداد؛


6. الاربعون حديثا خواجويى؛


7. الاربعون حديثا ماجوزى؛


8. الاربعين فى امامة الائمة( ع)؛


9. الاصيلى فى انساب الطالبيين؛


10. الامة شفتى؛


11. البيان الجلى؛


12. التذكرة؛


13. التعليقة على اختيار معرفة الرجال؛


14. التعليقة على اصول الكافى؛


15. الدر الملتقطة خواجويى؛


16. الرسائل الاعتقادية خواجويى( فارسى)؛


17. الرسائل الاعتقادية خواجويى( عربى)؛


18. الرسائل الرجالية؛


19. الرسائل العشر ابن فهد؛


20. الرسائل الفقهية خواجويى؛


21. الشجرة الطيبة؛


22. الشجرة المباركة فخر رازى؛


23. الشرح الصغير صاحب رياض؛


24. الشهاب الثاقب فى بيان معنى الناصب؛


25. الطوائف؛


26. العدد القوية لدفع المخاوف اليومية؛


27. الفخرى فى انساب الطالبيين؛


28. الفوائد الرجالية خواجويى؛


29. الفوائد الطريفة؛


30. المؤتلف من المختلف طبرسى؛


31. المحاسن برقى؛


32. المستطابة؛


33. المقتصر من شرح المختصر؛


34. المقتطفات؛


35. المناظرة المأمونية خواجويى؛


36. المنتخب من تفسير القرآن ابن ادريس؛


37. النفخة العنبرة يمانى موسوى؛


38. الكواكب المشرقة؛


39. ايضاح ترددات الشرائع؛


40. تحفة الابرار؛


41. تحفة لب اللباب؛


42. تظلم الزهراء من اهراق دماء آل عباء؛


43. تلخيص الخلاق صيمرى؛


44. جامع الشتات خواجويى؛


45. جلاء العيون؛


46. حقائق الايمان شهيد ثانى؛


47. خيراتيه در ابطال صوفيه؛


48. در محضر دولت؛


49. رسالة فى الاعتقادات مجلسى؛


50. رساله اجوبة المسائل ميرزا محمد حفيظ؛


51. رساله نوروزيه؛


52. رسائل الشريف المرتضى؛


53. سراج الانساب؛


54. سفينة النجاة تنكابنى؛


55. سه رساله در باره حجة بن الحسن؛


56. شرح صحيفه سجاديه سيد داماد؛


57. طوائف المقال فى معرفة طبقات الرجال؛


58. علل و عوامل گوناگون انهدام كتاب؛


59. عمدة الطالب؛


60. عين الحياة؛


61. غرر الحكم و درر الكلم؛


62. لب الانساب و الالقاب؛


63. مجموع الغرائب و موضوع الرغائب؛


64. مجموعه رسائل اعتقادى مجلسى؛


65. مشرق الشمسين بهايى؛


66. معراج اهل كمال ماجوزى؛


67. مفاتيح الغيب مجلسى؛


68. مفاتيح الشرائع؛


69. ملاذ الاخبار علامه مجلسى؛


70. نهاية الاحكام علامه حلى.


وى، در مراسم اعطاى جايزه شهاب، در جشنواره بزرگداشت آية الله مرعشى نجفى، كه در سال 1389 ش، برگزار گرديد، به‏عنوان پژوهش‏گر برتر، شناخته شدند.


*ميرداماد، محمد باقر بن محمد


سيد محمد باقر ميرداماد( ره)


تاريخ تشيّع و زندگى علماى شيعه در عصر غيبت همواره پر فراز و نشيب بوده است؛ مشحون از درگيرى و مقابله با جنبشها و نظامهاى فكرى مختلف كه در طول آن تشيّع اصالت خود را به عنوان مكتبى مستقلّ و زنده حفظ كرده است.


اين رويارويى در مواردى كه فكر و نظام مهاجم يكسره با تفكّر شيعى ناسازگار بوده به طرد آن منجر شده و در مواردى نيز كه به‏كلى با اصول و مبانى تشيّع منافات نداشته در تشيع هضم گرديده و به عنصرى خودى و هماهنگ تبديل شده، به‏گونه‏اى كه از اصل خود فاصله گرفته است.


بى‏شك اين قدرت برخورد در برابر نظامهاى فكرى كه بعضى از آنها قرنها بر تاريخ بشرى سلطه داشته‏اند نعمتى است كه از كوثر امامت و ولايت سرچشمه گرفته است.


يكى از اين رويارويى‏ها در عرصه فكر و انديشه برخورد علماى شيعه با فلسفه است. هنگامى كه عالمان شيعه فلسفه را علمى كه در ذات خود با مبانى تشيّع منافات داشته باشد ارزيابى نكردند. به همين جهت به حذف برخى از مطالب و تكميل بعضى از مباحث آن پرداختند و آن را با مبانى تشيّع هماهنگ ساختند. اين روند در عصر حكماى عهد صفوى به حدّ اعلاى خود رسيد و فلسفه و حكمت را از جهات بسيارى از فلسفه متداول و مرسوم جدا ساخت و بدان هويتى مستقل بخشيد.


نوشته حاضر به شرح زندگانى يكى از حكماى بزرگ عهد صفوى مى‏پردازد كه در اين راه جهد بليغ روا داشته است.


نام و نسب:


سيد محمد باقر فرزند محمد داماد استرآبادى مشهور به« ميرداماد» از علماى بزرگ و حكماى برجسته عهد صفوى است. نسب ميرداماد به امام حسين( ع) مى‏رسد. وى لقب« داماد» را از پدرش به وام گرفته بود، پدر او، سيد محمد داماد استرآبادى به سبب داشتن افتخار دامادى محقق كركى فقيه بزرگ عهد شاه طهماسب صفوى ملقب به« داماد» گرديد. بعدها اين لقب به فرزندش محمد باقر نيز اطلاق شد.[ 1]


ولادت:


سيد محمد باقر استرآبادى در حدود سال 960 ق ديده به دنيا گشود.[ 2] عنوان استرآبادى ظاهراً به دليل انتساب پدران وى به« استرآباد» بوده و خود وى در استرآباد به دنيا نيامده است چرا كه پدرش سيد محمد داماد، مسلماً در مركز سياسى كشور بوده و دليل و نقلى بر سكونت خانوده ميرداماد در استرآباد وجود ندارد.[ 3]


درباره ازدواج سيد محمد داماد با دختر محقق كركى( ره) حكايت جالبى نقل شده است:


در كتاب نجوم السماء از فاضل داغستانى، عليقلى‏خان شش انگشتى متخلص به واله نقل شده است كه شيخ اجل على بن عبدالعالى، محقق كركى( ره) در خواب ديد كه اميرالمومنين( ع) به او فرمود دخترش را به همسرى مير شمس‏الدين محمد پدر ميرداماد درآورد و فرمود كه از وى فرزندى به دنيا خواهد آمد كه وارث علوم انبياء و اوصياء مى‏گردد. شيخ دختر خود را به تزويج او درآورد. ليكن دختر پيش از آن كه فرزندى به دنيا آورد وفات كرد. شيخ از خواب خود متحيّر مانده بود. بار ديگر اميرالمومنين( ع) را در خواب ديد كه فرمود ما اين دخترت را قصد نكرده بوديم بلكه فلان دخترت را به همسرى او درآور. آن‏گاه شيخ همان دخترش را به ازدواج سيّد شمس‏الدين محمد درآورد و ميرداماد از او متولّد شد.[ 4]


آن خواب بعدها به واقعيت پيوست و ميرداماد در جوانى در تمامى علوم شرعى و عقلى تبحر يافت و به استادى رسيد و بر همتايان خود برترى يافت.


تحصيلات و اساتيد ميرداماد( ره):


از آنجا كه محمدباقر در خاندانى شريف و اهل فضل و كمال رشد مى‏يافت، از همان اوايل كودكى به تحصيل علم تشويق و ترغيب شد. تحصيلات علوم دينى را در خردسالى در مشهد آغاز نمود و پس از چندى نزد اساتيد و فضلاى آن ديار به تلمذ پرداخت.


از اساتيد او در مشهد مرحوم سيد على فرزند ابى‏الحسن موسوى عاملى است.[ 5] مرحوم شيخ حرّ عاملى در كتاب امل الامل راجع به وى مى‏نويسد:« او از بزرگان علما و فضلاى عصر خويش و از شاگردان شيخ ما، شهيد ثانى بود. وى فردى زاهد، عابد، فقيه و با ورع بود.»[ 6] سيد على بن ابى الحسن عاملى همان‏طور كه از نام وى برمى‏آيد از علماى جبل‏عامل لبنان بود و سپس به ايران مهاجرت كرد.


استاد ديگر ميرداماد كه در رشد علمى وى تأثير گذاشت فقيه بلند مرتبه شيخ عزّالدين حسين فرزند عبدالصّمد عاملى( م 984 ق)، پدر شيخ بهايى از علماى بزرگ منطقه جبل‏عامل لبنان بود. وى شاگرد برجسته زين‏الدين على‏بن احمد عاملى معروف به شهيد ثانى( شهادت در 966 ق) بود و پس از كشته شدن شهيد ثانى به دست طرفداران عثمان، جبل عامل را كه ناامن شده بود ترك كرد و چون در ايران مذهب تشيع رسميت يافته و محل امن و مناسبى براى شيعه محسوب مى‏شد به ايران مهاجرت كرد. در اين سفر پسرش محمد، شيخ بهايى كه هنوز اين لقب را نداشت و بيش از سيزده سال از عمر وى نمى‏گذشت همراه او بود.


شيخ عزّالدين حسين بن عبدالصمد پس از چندى شيخ الاسلام قزوين پايتخت شاه طهماسب صفوى شد. سپس در حدود سال 969 ق با همين منصب به مشهد رفت.


توقف او در مشهد مقدس بيش از دو سال طول نكشيد و او در سال 971 ق با همان سمت به هرات مهاجرت كرد و در آن‏جا تعليم محمد خدابنده وليعهد شاه طهماسب را به عهده گرفت. در شهر هرات پيروان اهل تسنن زياد بودند. پس از مهاجرت وى به هرات گروه بسيارى از علما و طلاب در پيرامون او گرد آمدند. در مدت هشت سال اقامت آن فقيه بلند مرتبه در هرات( در حدود سالهاى 971 تا 979) حوزه علمى غنى و پررونقى تشكيل شد و گروه بسيارى به ارشاد وى شيعه شدند.


استفاده ميرداماد از حضور اين فقيه بزرگ در همين دوران صورت گرفته است. گفتيم كه فقيه گرانقدر عزّالدين حسين بن عبدالصّمد عاملى( ره) تا حدود سال 971 ق را در مشهد اقامت داشت و ميرداماد نيز تحصيلاتش را در مشهد آغاز نمود. ليكن با توجه به اين‏كه در آن سالها ميرداماد در حدود يازده سال بيشتر نداشته نمى‏توانسته از محضر درس عالم بزرگى چون شيخ عزّالدين حسين كه در سطوح عالى تدريس مى‏نموده استفاده كرده باشد.


به همين جهت اگر نبوغ و استعداد سرشار ميرداماد را در نظر داشته باشيم استفاده مير از حضور آن بزرگوار در اواخر اقامت ايشان در هرات و در حداثت سن ميرداماد بوده است. از تأليفات وى است: عقدالطهماسبى، وصول الاخيار الى الاخبار و...[ 7]


ديگر استاد ميرداماد دايى گرامى‏اش، فقيه جليل، مرحوم عبادالعالى عاملى( م 993 ق) فرزند مرحوم محقق كركى است. مرحوم شيخ حرّ عاملى در امل‏الامل درباره وى مى‏گويد:« او فردى فاضل، فقيه، محدث، محقق، متكلّم، عابد و از مشايخ بسيار بزرگ بود. وى از پدرش و معاصرين ديگر روايت مى‏كند و محمد باقر حسينى داماد- ميرداماد- از او اجازه روايى دارد. او را رساله‏اى است دقيق درباره قبله و قبله خراسان بالخصوص.»[ 8]


اين سه بزرگوار كه در برخى از كتب شرح حال و تاريخ به عنوان اساتيد و مشايخ ميرداماد از آنان نام برده شده همگى در علوم منقول استاد و متبحر بوده‏اند.


اساتيد ميرداماد در علوم عقلى كه وجه مشخّصه علمى اوست و ما وى را به اين جهت به شهرت مى‏شناسيم به‏درستى معلوم نيست، مگر اشاره‏اى كه در تاريخ عالم آراى عباسى آمده است. در اين كتاب از ميان كسانى كه ميرداماد در مدت اقامتش در هرات و تردد به دربار وليعهد محمد خدابنده با آنان مباحثات علمى داشته تنها از« امير فخرالدين سمّاك استرآبادى» نام برده شده است.[ 9]


در همين كتاب در شرح حال فخرالدين سمّاك استرآبادى آمده است كه وى در علوم معقول تبحّر داشته و از شاگردان امير غياث‏الدين منصور شيرازى بوده است. حاشيه بر الهيات تجريد الاعتقاد خواجه نصيرالدين طوسى از تأليفات اوست.[ 10]


بنابر آنچه قطب‏الدين لاهيجى، شاگرد ميرداماد درباره استاد خود گفته است مير برخى از كتب را خود مطالعه مى‏كرده و با نيروى فهم خويش فرا مى‏گرفته است.[ 11]


با توجه به گفته قطب‏الدين لاهيجى بايد اذعان داشت كه تنها استاد فلسفه و حكمت ميرداماد( ره) امير فخرالدين سمّاك بوده است. امير فخرالدين سمّاك فيلسوفى بنام و صاحب آراء مستقل شناخته شده است و حاشيه‏اى بر الهيات( كه بخشى از كتاب تجريد الاعتقاد را تشكيل مى‏دهد و كتاب كلامى- فلسفى است) تنها تأليف شناخته شده وى است.


به همين جهت بايد گفت آنچه ميرداماد را حكيمى صاحب نظر و بلند مرتبه گردانيده همانا سعى فكرى او و نبوغ وى بوده است. نبوغى كه او را در فهم و تحليل مباحث دقيق و پيچيده فلسفى كه به ذهنى دقيق و نقّاد نياز دارد مدد رسانيده است.


از آنجا كه وليعهد، محمد خدابنده در سال 980 ق هرات را ترك كرد و در شيراز اقامت گزيد ميرداماد در پايان اقامت خدابنده در هرات بيش از بيست سال نداشته است. با تعبيرى از كتاب عالم‏آراى عباسى چنين برمى‏آيد كه وى داراى نبوغ و استعداد فراوان بوده است. در عالم آراى عباسى آمده است:«- ميرداماد- در زمان نواب اسكندر شأن- محمد خدابنده- به اردوى معلّى- هرات- آمده به صحبت علما و افاضل درگاه معلّى مشرف گشته مدتى با امير فخرالدين سمّاك استرآبادى و ساير دانشمندان مباحثات نمود و در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار خود گشت.»[ 12]


دوران تحصيل ميرداماد در هرات دوران تحصيلات عالى و دوران غناى علمى وى بود. در پايان اين دوره بود كه به عنوان عالمى برجسته شناخته شد و از علماى سرآمد در علوم معقول و منقول گشت.


گفتيم كه فقيه گرانقدر شيخ عزّالدين حسين بن عبدالصمد عاملى، استاد ميرداماد در سال 980 ق هرات را ترك كرد و به قزوين بازگشت. در همين سال بود كه محمد خدابنده وليعهد نابيناى شاه طهماسب به امر شاه هرات را ترك گفت و به حكومت شيراز منصوب شد و حكمروايى هرات به پسر هشت ساله او حمزه ميرزا سپرده شد. انتقال محمد خدابنده از هرات به شيراز به معناى روگردانى شاه از وليعهد خويش و در واقع عزل وى از منصب ولايت‏عهدى بود.


در اثناى همين تحولات بود كه شيخ عزالدين حسين عاملى هرات را ترك گفته و به پايتخت يعنى قزوين بازگشت. پس از مهاجرت وى، هرات ديگر اهميّت علمى خود را از دست داد. از همين‏رو ميرداماد نيز بايد هرات را در همين سالها ترك گفته باشد.


مهاجرت به اصفهان:


در سال 984 ق شاه طهماست( سلطنت از 920 تا 984) كه به اجتناب از منهيّات و عمل به احكام شرعى سخت پايبند بود درگذشت و پسرش شاه اسماعيل دوّم( سلطنت از 984 تا 985) به سلطنت رسيد.


رفتار و اعتقادات شاه اسماعيل دوم برخلاف پدرش بود. وى كسانى را كه در زمان شاه طهماسب به زهد و پاكدامنى معروف بودند از خود راند و گروهى از علما را كه در دوران سلطنت پدرش به علت طرفدارى از اهل سنت رانده درگاه بودند مورد حمايت قرار داد. مطربان و خنياگران كه در عهد شاه طهماسب به دليل اجتناب از منهيات رانده شده بودند دوباره در اردوى شاه جمع شدند.[ 13]


آغاز سلطنت شاه اسماعيل دوم مى‏تواند دليلى براى مهاجرت علماى بزرگى چون ميرداماد و شيخ بهايى به اصفهان و دور شدن از دستگاه حكومت باشد. بخصوص آن كه شيخ عزّالدين پدر شيخ بهايى و استاد آن دو عالم معاصر در همين سال پس از انجام حج تصميم به اقامت در بحرين گرفت و از مركز حكومت دورى جست و در همان سال در آنجا رحلت كرد.


در آن دوران اصفهان داراى مدارس علمى خوب و مدرسين عالى بود و طلاب سختكوش و جدى به تحصيل علوم و معارف مشغول بودند. ميرداماد در مدرسه خوجه اصفهان حكمت تدريس مى‏كرد. شيخ بهايى نيز در همان مدرسه تفسير، فقه، حديث و رجال درس مى‏داد و ميرفندرسكى ديگر معاصر ميرداماد ملل و نحل تدريس مى‏كرد.[ 14]


در دوره سلطنت شاه عباس صفوى به سال 999 ق پايتخت از قزوين به اصفهان منتقل شد. به دليل حمايتها و تشويقهاى شاه عباس از علما و دانشمندان و به وجود آمدن محيطى امن و برخوردار از تكريم و تشويق حكومت، رفته رفته بر رونق و اهميت حوزه اصفهان افزوده شد.


صفويه و علماى شيعه:


ظهور سلسله صفويه يكى از وقايع مهم و تعيين كننده تاريخ ايران بود كه موجب قدرت يافتن و اشاعه تشيّع شد. قبل از به قدرت رسيدن صفويان، جز در معدودى از شهرهاى شيعى‏نشين، ساكنان اكثر شهرها و مناطق پيرو يكى از مذاهب اهل سنّت بودند. پس از تشكيل سلسله صفوى توسط شاه اسماعيل( سلطنت از 892 تا 930) مذهب رسمى ايران، تشيع اعلام شد. شاه اسماعيل با شدت و اهتمام بسيار تلاش كرد تا مذهب شيعه را در تمام سرزمين تحت حكومت خود رواج دهد. پس از وى جانشينان او اين راه را ادامه دادند و همچنان به تشيّع وفادار ماندند.


از همين رهگذر بود كه شاهان صفوى علماى بنام و طراز اول شيعه را از ساير نقاط سرزمينهاى اسلامى به مركز حكومت خود دعوت مى‏كردند و آنان را به سكونت در ايران تشويق و ترغيب مى‏نمودند. بايد تصديق كرد كه علماى شيعه و بخصوص فقها نزد شاهان صفوى و دربار آنان مورد اطاعت و احترام بسيار بوده و جايگاه اجتماعى بلندى داشته‏اند.


صفويه و صوفيه:


صفويان طايفه‏اى بودند كه نامشان با تصوف عجين شده بود. پس از در دست گرفتن زمان قدرت و تشكيل حكومت، شاهان صفوى كه خود« مرشد كامل» صوفيه خوانده مى‏شدند و بالاترين منصب متصوّفه را داشتند رفته رفته از بزرگان صوفيه روى گرداندند و از نفوذ و قدرت آنان كاستند و از آن سو به علما و فقهاى شيعه توجه بسيار نشان دادند. دلايل اين امر از موضوع اين گفتار خارج است.


حوزه اصفهان:


در زمان سلطنت شاه عباس صفوى در اصفهان، پايتخت شاه عباس، حوزه‏اى غنى و بزرگ شكل گرفت و در عالم اسلام شهرت بسيار يافت. به‏طورى كه طالبان علوم و معارف اسلامى از اطراف جهان به آن‏جا روى آوردند. حوزه اصفهان به صورتى عالى جامع علوم معقول و منقول بود و اكثر علما و مدرسان آن بين معقول و منقول جمع كرده بودند. در اينجا بى‏مناسبت نيست تا به دو اصطلاح معقول و منقول اشاره‏اى بكنيم.


علوم معقول و علوم منقول:


علوم منقول به علومى گفته مى‏شد كه مواد خام آن را منقولات و گفته‏ها تشكيل مى‏داد و در نهايت اگر از بررسى و تحيل عقلانى استفاده مى‏شد، بر روى صحت و سقم، صدق و كذب، كيفيّت دلالت و در يك كلمه تبيين همان منقولات بود. ادبيات، تاريخ، فقه، اصول فقه، حديث و تفسير از علوم منقول شمرده مى‏شد.


امّا علوم معقول علومى بودند كه مواد تشكيل دهنده آن نقل فلان منبع يا شخصيّت دينى يا ادبى نبود بلكه صرفاً محصولات و يافته‏هاى عقلانى بود كه مورد تحليل و تبيين قرار مى‏گرفت. كلام، فلسفه، عرفان نظرى و رياضيات از علوم معقول شمرده مى‏شدند.


يكى از مشخصات بارز حوزه اصفهان در آن عصر رواج فلسفه و حكمت بود. گفتيم كه شاهان صفوى با آن‏كه تا زمان شاه عباس خود واجد عنوان مرشد كامل بودند، از تصوّف و بزرگان متصوّفه روى گرداندند. از سوى ديگر علما و فقهاى شيعه به مخالفت با تصوّف برخاستند زيرا صوفى‏گرى را مخالف با اصول اوليه تشيّع مى‏ديدند. اين دو عامل باعث شد تا رفته‏رفته تصوّف در عهد صفوى تضعيف شود و پايگاه اجتماعى خود را از دست بدهد.


مقارن همين دوران بود كه حركت جديدى در نضج و كمال يافتن حكمت و فلسفه مسلمين آغاز شد و اقبالى تمام به حكمت به وجود آمد. دوران شكوفايى اين نهضت فكرى در عصر حكيم فرزانه ميرداماد( ره) و در حوزه اصفهان بود.


دورانى كه در آن ملاصدراى شيرازى باليد و رشد كرد و حكمت را وارد مرحله‏اى جديد كرد مرحله‏اى كه خود آن را به‏حق« حكمت متعاليه» ناميد.


حكمت و فلسفه:


حكمت از جهتى از فلسفه جدا است. در كتاب تاريخ فلسفه در اسلام در توضيح حكمت آمده است:« آن صورت از معرفت كه با نام حكمت تا به امروز در عالم تشيّع برجاى مانده است نه عيناً همان است كه معمولاً در غرب فلسفه مى‏خوانند، نه تئوزوفى است كه متأسفانه در دنياى انگليسى زبان به جنبشهاى شبه روحانى اطلاق مى‏شود و نه علم كلام است. حكمت كه در روزگار صفويان روى به تكامل نهاد، و تا عصر ما ادامه يافته، آميزه‏اى است از چند رشته كه در چارچوب تشيع به هم بافته شده است. مهمترين عناصر حكمت عبارتند از تعاليم باطنى ائمه( ع) بخصوص مطاوى نهج‏البلاغه على( ع)، حكمت اشراقى سهروردى كه حاوى جنبه‏هايى از نظريات ايران باستان و آراء هرمسى است، تعاليم صوفيان نخستين، بخصوص آراء عرفانى ابن عربى و بالاخره ميراث فيلسوفان يونانى است.»[ 15]


حكمت در حوزه اصفهان:


در عصر ميرداماد حوزه اصفهان خاستگاه حكمت بوده است به‏طورى كه از اطراف جهان براى آموختن حكمت به اصفهان مى‏آمدند.[ 16] بى‏ترديد حوزه اصفهان اين امتياز را مرهون شخصيت‏هاى برجسته آن دوران همچون شيخ بهايى، ميرفندرسكى و ميرداماد است. در اين گفتار از ميان معاصران ميرداماد به ذكر اين دو عالم فرزانه كه از چهره‏هاى اصلى حوزه اصفهان در آن عصر بوده‏اند اكتفا شده و چه بسا در شرح حال آنان اطاله كلام نيز شده باشد تا وضعيت آن دوران از حيث چگونگى حوزه‏هاى درسى علوم معقول و منقول ونيز جايگاه برجسته ميرداماد( ره) معلوم شود.


معاصران ميرداماد:


معاصران ميرداماد و خود وى همگى از منسوبان به دربار و مورد توجّه و احترام بسيار شاه‏عبّاس بوده‏اند و شاه با آنان مجالست و دوستى نزديك داشته است. سابقه ارتباط و دوستى آنان با دربار به ارتباط و دوستى پدرانشان با دربار صفوى برمى‏گردد.


از علماى بنام معاصر ميرداماد، فقيه، محدث، مفسّر، متكلّم، رياضيدان، شاعر، اديب و عارف بلند مرتبه شيخ بهاءالدين محمّد عاملى مشهور به« شيخ بهايى»( 953 تا 1030 ق) است. وى در تمامى علوم متداول آن روز استاد بود اگر بخواهيم تبحر وى را در دو زمينه علوم عقلى و علوم نقلى مقايسه كنيم بايد بگوييم كه بيشتر در علوم نقلى تبحر داشته و از اين نظر برجسته بوده است. گرچه شيخ بهايى در علوم عقلى همچون كلام و در سير و سلوك و عرفان نيز دست داشته و اشعار بسيارى با اين صبغه دارد، به گونه‏اى كه صوفيه وى را از خود مى‏شمرده‏اند، ليكن با نگاهى گذرا به آثار وى روشن مى‏شود كه شخصيت علمى وى در زمينه علوم شرعى برجسته و ممتاز بوده است و در زمينه علوم عقلى بخصوص حكمت صاحب تأليف نيست.[ 17]


شيخ بهايى( ره) شيخ الاسلام اصفهان بود و منصب رسمى فقاهت و امور دينى به وى محوّل گرديده بود. شيخ بهايى( ره) در سلوك و عرفان نيز دست داشته و يكسره به دنيا بى‏توجه بوده است. مثنوى‏هاى او كه از حيث صورت و معنا به سبك مثنوى‏هاى مولوى است شاهدى گويا بر اين مدّعاست.


شيخ بهايى و ميرداماد دوستى نزديك و صميمانه‏اى داشته‏اند. با آن‏كه آن دو بزرگوار در مواردى نظرگاه‏هاى مخالف با يكديگر داشته‏اند ليكن اين امور در دوستى آنان خللى وارد نكرده بود. شيخ بهايى يازده سال پيش از ميرداماد، در سال 1030 ه‏ق ديده از دنيا فرو بست.


برخى از تأليفات او در علوم مختلف عبارتند از: جامع عباسى در كلام، فوائد الصمديه در ادبيات عرب، خلاصة فى الحساب در علم جبر، تشريح الافلاك در نجوم و هيئت، تفسير قرآن، چند مثنوى و...


از ديگر شخصيت‏هاى برجسته حوزه اصفهان ميرابوالقاسم فندرسكى معروف به« ميرفندرسكى» است. وى اصلاً از استرآباد مازندران است. ميرفندرسكى پس از گذراندن تحصيلات مقدماتى از اساتيد مسلم فلسفه مشاء در حوزه اصفهان شد و به سبب نزديكى پدرش به دربار شاه‏عباس وى نيز با شاه مراوده و دوستى نزديك داشت. او سفرهاى متعدد به هندوستان كرد، و با نظريات حكماى هند آشنا بود و در آن جا نيز نزد امرا از احترام امرا برخوردار بود.


ميرفندرسكى علاوه بر آن كه زبانهاى عربى و فارسى را بخوبى مى‏دانست، بر زبان پهلوى و سانسكريت احاطه داشت.[ 18] بنابر تحقيقى كه دانشمند محترم آقاى جلال‏الدين آشتيانى كرده است نظرات فلسفى ميرفندرسكى بر حول فلسفه مشّاء دور مى‏زد، و وى را بايد فيلسوفى« مشّائى» دانست. زندگى او درويش‏گونه بوده و يكسره با بى‏اعتنايى به دنيا مى‏گذشته است.


از تأليفات اوست: شرح مهاراة، رساله صناعيه، مقولة الحركة، تاريخ صفويه و... وى نه سال پس از وفات ميرداماد، در سال 1050 ق از دنيا رفت.


جايگاه علمى ميرداماد:


ميرداماد در زمينه علوم شرعى صاحب آثار بسيار باارزشى است. وى در مباحث مختلف فقه و اصول فقه صاحب‏نظر بود و آراء مستقلى داشت. آثار فراوان او در زمينه فقه، تعليقات او بر كتب چهارگانه روايى، تعليقاتش بر كتب رجال، و تفاسير مختلف او بر قرآن بخوبى نشان دهنده اين بعد از شخصيّت علمى اوست.


ليكن آنچه در شخصيت علمى او غلبه تام دارد تبحر وى در حكمت و فلسفه است به طورى كه برخى او را« ثالث المعلمين» خوانده‏اند؛ از جمله حكيم ملا هادى سبزوارى در« شرح منظومه» وى را پس از ارسطو و فارابى« معلم ثالث» خوانده است.


« ميرداماد در جميع مسائل مهم فلسفه و حكمت داراى استقلال فكرى است و از حيث اقتدار بر اداى مباحث مهم فلسفى و تقرير مشكلات و معضلات حكمى و روانى گفتار منزلت خاصّى داشته است. حوزه فلسفى او بسيار با اهميت تلقى مى‏شد و هر كس اجازه مى‏يافت در درس او حاضر شود به ديگران مباهات مى‏نمود».[ 19]


كلام مرحوم فاضل تونى براى درك جايگاه بلند و شأن والاى علمى ميرداماد كلامى گوياست. مرحوم فاضل تونى گفته بود:« امروز بر علما فخر كن و بگو كلام مير را فهميدم.»[ 20]


و نيز از مدح و ستايشى كه صدرالمتألهين ملاصدراى شيرازى از استادش ميرداماد كرده است مقام علمى وى نزد حكيم بزرگى چون ملاصدرا معلوم مى‏شود. وى در نامه‏اى كه به ميرداماد نوشته است او را در حدّ اعلى ستايش نموده و در حد پرستش تعريف و مدح كرده است.[ 21]


ميرداماد خود نيز خويش را معلم مى‏خوانده و در برخى از نوشته‏هايش آن‏گاه كه مى‏خواهد از فارابى مطلبى را نقل كند مى‏گويد:« ابونصر فارابى، شريك ما در تعليم گفته است...» و آن‏گاه كه مى‏خواهد از بهمنيار شاگرد ابوعلى سينا گفته‏اى را نقل كند مى‏گويد:« شاگرد ما بهمنيار گفته است...»[ 22]


گويند روزى ملاصدرا برحسب معمول براى شركت در درس ميرداماد در محل تدريس حاضر شد ولى مير در آنجا حاضر نبود. در اين حين تاجرى براى كارى در محل درس حاضر شد و چون ميرداماد را نيافت با ملاصدرا به گفتگو نشست. مرد تاجر از وى سؤال كرد كه آيا مير افضل است يا فلان عالم. ملاصدرا در جواب گفت كه مير افضل است. در اين اثنا ميرداماد از راه رسيد و در پشت ديوار توقف كرد و به گفتگوى شاگردش با مرد تاجر گوش داد مرد تاجر يك‏يك علمارا نام مى‏برد و ملاصدرا مى‏گفت كه مير افضل است. پس آن شخص پرسيد:« مير افضل است يا شيخ الرئيس ابوعلى‏سينا؟» ملا صدرا گفت:« مير افضل است» مرد تاجر پرسيد:« مير افضل است يا معلم ثانى( فارابى)؟» ملاصدرا مردد ماند و سكوت كرد. ناگاه مير از پشت ديوار گفت:« صدر نترس و بگو ميرافضل است!»


آراء ميرداماد در حكمت:


در زمينه آراء و نظريات ميرداماد در كتاب تاريخ فلسفه در اسلام آمده است:« ميرداماد بيش از هر كس ديگر در احياى فلسفه بوعلى و حكمت اشراقى در زمينه تشيّع و آماده ساختن موجبات براى اثر جاودان ملاصدرا نقش داشته است.»


ميرداماد در قوام بخشيدن به آنچه كه خود با« فلسفه يمانى» يا حكمت انبياء از آن ياد كرده است در برابر فلسفه يونانى كه اتكاى آن عمدتاً بر عقل است جهد بليغ روا داشته است.


مردا از فلسفه يمانى، حكمتى است كه خداوند توسط پيامبران و از راه وحى يا اشراق بر بشر نازل كرده است. يمن تمثيلى از بخش راست يا مشرق درّه‏اى است كه موسى پيام خدا را از آن‏جا شنيده است. بدين لحاظ، مشرق منشأ انوار الهى و نقطه مقابل غرب، مركز فلسفه مشّائى است.


دو خصيصه، افكار ميرداماد را از ساير حكماى عصر او ممتاز مى‏سازد: نخست چگونگى نظم و نسق رسالات اوست و ديگرى انديشه او در موضوع حدوث دهرى كه نقطه عطف و محور همه آثار وى است.


نظم و نسق آثار او، مثلاً در« قبسات و تقديسات» با كتابهاى سنتى اسلامى در باب فلسفه و حكمت كه معمولاً آغاز آنها با منطق است و سپس به طبيعيات و رياضيات و الهيات مى‏پردازند از جهات بسيار تفاوت دارد. به عنوان مثال ده فصل از كتاب قبسات به معانى مختلف حدوث، تقسيمات حدوث، تقسيمات وجود، انواع سبق و استشهاد به قرآن و حديث، طبايع، زمان، حركت، نقد منطق، قدرت و اراده حق، جواهر عقليه، مراتب وجود و بالاخره قضا و قدر اختصاص يافته است.


دوّمين خصيصه ممتاز ارائه حكمت ميرداماد، مربوط به تصوّر او از زمان است. اين پرسش مشهور كه آيا جهان حادث است يا قديم، يكى از موارد مهم منازعه ميان فيلسوفان و متكلّمان هم در عالم اسلام و مسيحيت و هم در يونان بوده است. ميرداماد با تفكيك واقعيت به سه مقوله« زمان»،« دهر» و« سرمد»، كه دهر و سرمد انواعى از قدمند، براى اين مسأله راه حلّى يافته است.


ذات يا جوهر الهى وراى همه تمايزها و كيفيت‏ها و منشأ اسماء و صفات اوست. اين دو از ذات بارى جدا و هم با آن يگانه‏اند. اين رابطه پايدار ميان ذات و صفات را كه از هيچ‏سو تغيير نمى‏پذيرد و صفاتى كه بالضروره لازمه تعيّن ذات هستند، ميرداماد« سرمد» مى‏نامد. سرمد، قدمى در معناى مطلق كلمه و وراى همه خلقها و حدوث‏هاست. اسماء و صفات كه همانا صور نوعيه، مثل افلاطونى يا به اصطلاح اشراقيون رب‏النوع مى‏باشند منشأ عالم تغيير هستند. رابطه ميان صور نوعيه و عالم تغيير مانند انعكاس ماه در جوى آب است كه تصوير ماه ثابت مى‏ماند امّا ماده‏اى كه نور ماه در آن انعكاس يافته كه همان آب باشد پيوسته در جريان است. ميرداماد اين رابطه ميان ثابت و متغير را« دهر» مى‏نامد. و رابطه ميان يك تغيير و تغيير ديگر را« زمان» مى‏خواند. بنابراين چون اين عالم به واسطه عالم رب‏النوع‏ها يا مُثُل حادث شده است، حدوث آن دهرى است، نه زمانى.»


ميرداماد و علوم طبيعى:


ميرداماد به تحقيق در علوم طبيعى نيز علاقه و توجّه داشته به‏طورى كه درباره زندگى زنبور عسل تحقيقاتى انجام داده است. مى‏گويند شاه عباس از ميرداماد خواست كه روش موم و عسل ساختن زنبور را معلوم كند. مير براى اين امر دستور داد كه خانه‏اى شيشه‏اى براى زنبورها ساختند و زنبورها را در آن قرار دادند و خانه را در ميان مجلس گذاشتند تا ببينند چه اتّفاقى خواهد افتاد. ليكن ناگهان زنبورها شيشه را تار كردند و بعد مشغول به كار شدند و اين مطلب همچنان مجهول باقى ماند.


ميرداماد و شعر:


اين حكيم فرزانه نيز مانند بسيارى از حكما و عرفا كه ذوق شعر و شاعرى داشته‏اند به سرودن شعر به زبان عربى و فارسى مى‏پرداخته و به« اشراق» تخلص مى‏نموده است. مجموعه اشعار او بعدها به نام ديوان ميرداماد گرد آمد.


اصولاً بسيارى از علما و حكماى آن دوران شعر مى‏سروده‏اند و داراى اشعارى زيبا با محتوا و مضامين بلند بوده‏اند. پس همچنان كه محققان معلوم داشته‏اند اين سخن كه عصر صفوى به خاطر قدرت يافتن فقها و تضعيف تصوف، عصر انحطاط ادبى، فكرى بوده است، سخنى از سر تحقيق و صواب نيست.


ميرداماد با آن كه در معقول و منقول از يگانه‏هاى دوران بود به سرودن شعر نيز اهتمام داشته و اشعار زيبايى از وى برجاى مانده است. گرچه او را شاعر پركارى نمى‏توان دانست ليكن ذوق شاعرى و زيبايى و پرمغزى اشعار وى غيرقابل انكار است.


از سروده‏هاى ميرداماد مثنوى مشرق‏الانوار در جواب مخزن الاسرار است. اين مثنوى را در بيست سالگى سروده است.


حالات ميرداماد( ره):


از ميرداماد حالاتى نقل شده است كه در بدو نظر عجيب مى‏نمايد. وى در يكى از نوشته‏هايش مى‏گويد كه روزى، هنگامى كه در خلوت ياد خدا مى‏كرده و ذكر خدا بر لب داشته و تمام توجهش را به خدا معطوف كرده بوده، روحش از بدنش جدا شده و خلع بدن كرده و از عالم زمانى به عالم دهر( فوق زمان) صعود كرده و عوالم امكان را شهود نموده است.


اين مطلب در بدو نظر غريب و بعيد به نظر مى‏رسد چرا كه اوّلاً از تجربيات ما و در ثانى از تحليل علمى، فاصله‏ها دارد. اما بايد اذعان داشت كه در نفى آن نيز دليل قاطعى نمى‏توان اقامه كرد و از مواردى است كه مصداق كلام حكيم ابوعلى سينا است كه: هر آنچه كه درباره اين عالم شنيدى مادام كه دليل قاطعى آن را رد نكرد آن را در حيّز امكان قرار بده و ممكنش بدان. گذشته از اين در متون دينى و روايات معصومين( ع) نيز مطالب بسيارى درباره امكان تحقق و بلكه وقوع امور خارق‏العاده براى غير معصوم وجود دارد.


شاگردان:


برخى از شاگردان برجسته او عبارتنداز:


1- صدرالدين محمّد شيرازى( متوفى در 1050 ق) معروف به ملاصدرا: وى از شاگردان برجسته ميرداماد بود و پس از استادش حكمت با وى وارد مرحله جديدى شد. وى مؤسس مشربى شد كه خود آن را حكمت متعاليه ناميد و پس از او تا به حال اكثر قريب به اتّفاق حكماى شيعه نظريات وى را پذيرفته‏اند و افكار فلسفى او بر حكمت شيعى سيطره داشته است. ملاصدرا حكمت را نزد ميرداماد تحصيل كرد و علوم منقول را از شيخ بهايى استفاده نمود. از تأليفات اوست: الحكمه المتعاليه فى الاسفار العقليه الاربعة، شرح اصول كافى، الشواهد الربوبيّة، تفسير القران، المبدأ و المعاد و...


2- حكيم ملا عبدالرزاق لاهيجى( م 1072 ق): وى از شاگردان صدرالدين شيرازى و هم داماد او بوده است. برخى از آثار حكيم عبدالرزاق لاهيجى در حكمت عبارتند از: مشارق الافهام فى شرح تجريد الكلام، شرح هياكل النور، الكلمات الطيبه و...


3- فقيه و محدّث، و حكيم بزرگ ملا محسن فيض كاشانى( م 1091 ق) شاگرد برجسته و داماد ملاصدرا: وى مدتى را نيز به تحصيل نزد ميرداماد گذرانده و محضر درس او را درك كرده است. از تأليفات اوست: الوافى در حديث، محجةالبيضاء در اخلاق، الصافى در تفسير، انوار الحكمة در حكمت و...


4- حكيم قطب‏الدين لاهيجى( م در حدود 1075 ق) كه صاحب تأليفاتى چون ثمرة الفؤاد، رساله‏اى در عالم مثال و محبوب القلوب مى‏باشد.


از ديگر شاگردان بنام ميرداماد مرحوم سيد احمد علوى مفسّر شفا و مرحوم ملاخليل قزوينى صاحب حاشيه بر اصول كافى مى‏باشند.


تأليفات:


مرحوم ميرداماد داراى تأليفات بسيارى است. آثار وى در زمينه‏هاى مختلف از جمله ادبيات عرب، اصول فقه، فقه، حديث، رجال، تفسير، رياضيات، منطق، كلام و حكمت است. ليكن آنچه كه در ميان آثار وى غلبه دارد تأليفات آن بزرگ در زمينه حكمت و فلسفه الهى است. كتب، رساله‏ها، تعليقات و مكتوبات وى به اين شرحند:


1- اثبات علم بارى‏


2- اثبات ولايت خاصّه على( ع)؛ بدون استناد به دلايل عقلى‏


3- اثبات سيادة المنتسب بالامّ الى الهاشم؛ در فقه‏


4- اثنى‏عشريه؛ كه به نام« عيون المسائل» نيز خوانده مى‏شود.


5- اجازات ميرداماد؛ شامل اجازه‏هايى كه مير به چند تن داده است.


6- ادعيه‏


7- الاربعة ايام؛ رساله‏اى در استدلال بر وجود ذهنى و در زمينه حكمت.


8- الاعضالات و العويصات فى فنون العلوم و الصناعات؛ متضمن جوابهاى بيست مسأله دشوار از مسائل فقهى، كلامى، اصولى، رياضى و منطقى‏


9- الافق المبين؛ در حكمت الهى.


10- امانت الهى؛( در تفسير آيه الامانة)


11- الانموذج يا انموذج العلوم؛ در مسائل رياضى و حل آنها.


12- الايقاظات فى خلق الاعمال و افعال العباد؛ در كلام و فلسفه‏


13- الايماضات و التشريفات فى مسئلة الحدوث و القدم؛ شامل مباحث كلامى و فلسفى‏


14- تأويل المقطعات فى اوائل السور القرآنيه؛ در تفسير


15- رساله تحقيق مفهوم الوجود؛ در حكمت‏


16- تشريق الحق؛ در منطق‏


17- تعليقات بر اصول كافى؛ كه« رواشح السماويه» نيز خوانده مى‏شود.


18- تعليقات بر من لايحضره الفيه شيخ صدوق( ره)


19- تقدمة تقويم الايمان‏


20- التقديسات؛ در حكمت الهى كه به نام« عرض التقديس» نيز خوانده مى‏شود.


21- تقريظ بر شرح تقويم الايمان مير سيد احمد عاملى‏


22- تقويم الايمان‏


23- رساله توحيد


24- التولّى و التبرى‏


25- الجذوات؛ در حكمت. اين كتاب به فارسى و در توضيح علت عدم احتراق موسى( ع) در هنگام احتراق كوه طور تأليف شده است.


26- الجمع و التوفيق بين رأى الحكميين فى حدوث العالم؛ در حكمت‏


27- الجنة الواقعه و الجنة الباقيه‏


28- جواب اميرابوالحسن فراهانى‏


29- جواب السئوال فى تنازع الزوجين فى قدر المهر و تصديق وكيل الزوجة للزوج، كه بحثى فقهى است.


30- جيب الزاويه؛ در علم مثلثات. امروز آن را سينوس مى‏نامند.


31- حاشيه بر استبصار شيخ طوسى‏


32- حاشيه بر الهيات شفا تأليف ابن سينا


33- حاشيه بر تقويم الايمان‏


34- حاشيه جمع و توفيق بين رأى الحكيمين‏


35- حاشيه بر حاشيه شرح تجريد كه ظاهراً حاشيه بر حاشيه خفرى بر تجريد الاعتقاد است‏


36- حاشيه بر رجال كشّى در علم رجال‏


37- حاشيه بر شرح مختصر الاصول عضدى در علم اصول فقه‏


38- تعليقاتى بر صحيفه سجاديه‏


39- تعليقاتى بر كافى كلينى( ره)


40- حاشيه بر مختلف الشيعه علامه حلّى در فقه‏


41- الحبل المتين؛ در حكمت‏


42- الحرز الحارز


43- خطبه نكاحيه‏


44- خطبه جمعه و جماعت‏


45- خلسة الملكوت؛ در حكمت‏


46- خلق الاعمال‏


47- خُليعه‏


48- درّة البيضاء


49- دوازده امام‏


50- ديوان اشراق؛ مجموعه اشعار مير به فارسى و عربى و به آن ديوان ميرداماد نيز گفته مى‏شود.


51- ردّ اثبات الواجب‏


52- رساله‏اى در ابطال زمان موهوم‏


53- رسالة فى الجبر و التفويض؛ در علم كلام‏


54- رسالة فى صيغ العقود؛ در فقه‏


55- رسالة فى فنون العلم و الصناعات‏


56- رسالة فى المنطق‏


57- الرضاعيه؛ كه به نام ضوابط الرضاع نيز خوانده مى‏شود.


58- السبع الشداد


59- سدرة المنتهى‏


60- شارع النجاة در فقه‏


61- شرح حديث انما الاعمال بالنيّات‏


62- شرح حديث تمثيل علىّ سورة التوحيد


63- شرح نجات ابن سينا


64- شرعة التسعيه؛ در حرمت به نام ياد كردن از حضرت قائم( عج) در زمان غيبت‏


65- الصراط المستقيم فى ربط الحادث بالقديم؛ كه كتابى مبسوط در حكمت است‏


66- صلوة الجمعه؛ در فقه‏


67- علم الواجب؛ در حكمت‏


68- قانون العصمة


69- القبسات، در حكمت‏


70- قضا و قدر


71- قضبات‏


72- اللوامع الربانيّة فى رد شبه النصرانية


73- مخزن الاسرار؛ به نظم و در مباحث دينى و فلسفى است‏


74- المناهج السّويّه‏


75- ميزان التقادير


76- نبراس الضياد فى تحقيق معنى البداء


77- الوضوء و الصلوة


78- خلة الملوك‏


79- حاشيه بر رجال شيخ طوسى در علم رجال‏


80- حاشيه بر رجال نجاشى در علم رجال‏


81- رساله سدرة المنتهى؛ در تفسير


82- رساله‏اى در اغلاط بهايى‏


83- جواب استفتائات بيشمار


و نامه‏هايى به اسعدالدين محمد پادشاه روم؛ اعتمادالدوله عباسى، شريف مكّه و مولى عبداللّه شوشترى.


ميرداماد بر نوشته‏هاى خود حواشى بسيارى زده به طورى كه در بعضى از آنها حواشى به اندازه اصل متن يا بيشتر از آن مى‏باشد.


از ويژگى‏هاى آثار ميرداماد در حكمت اسلوب بسيار دشوار آن است و دشوارى سبك نگارش و اسلوب تأليف بر مشكل فهم مطلب افزوده است. نقل شده است كه ملاصدرا شاگرد مير، وى را در خواب ديد و از او سؤال كرد:« با اين‏كه مذهب من- در حكمت- از مذهب شما جدا نيست چرا مردم مرا تكفير كردند اما شما را تكفير نكردند؟» ميرداماد در جواب گفت:« زيرا من مطالب حكمت را چنان نوشته‏ام كه علما از فهم آن عاجزند و غير از اهل حكمت كسى آن را نمى‏تواند بفهمد ولى تو مطالب حكمت را مبتذل كردى و به نحوى بيان كردى كه اگر ملا مكتبى هم كتابهاى تو را ببيند مطالب آن را مى‏فهمد. براى همين است كه تو را تكفير كردند و مرا تكفير نكردند.»


دليل اين‏كه ميرداماد مباحث حكمت را با اسلوبى دشوار و غامض مى‏نوشته دو امر مى‏تواند بوده باشد: اول همان كه در نقل بالا آمده است. يعنى ترس از تكفير كج‏فهمان و تحجّرگرايان؛ احتمال دوّم و قويتر آن است كه وى با توسّل به اين روش قصد آن داشت كه مطالب حكمت و دقايق معرفت از دسترس افكار منحرف بدور باشد. وى بر اين امر بسيار مصرّ بوده به‏طورى كه براى قبول حضور شاگردى در حلقه درسش با او گفتگو مى‏كرده است.


مرحوم ميرداماد در پيگيرى اين سبك و روش تا آنجا پيش رفت كه امروز فهم تأليفات او در حكمت براى علما نيز مشكل است و به همين جهت نيز كتب و نظرات وى مهجور مانده است. در هر صورت خداوند متعال نيّت مؤمن را از عملش بيشتر دوست دارد.


صفات اخلاقى:


حكيم فرزانه، مرحوم ميرداماد علاوه بر آن‏كه در حكمت نظرى يگانه دوران خويش بود و در تاريخ فلسفه و حكمت، حكيم برجسته‏اى به شمار مى‏آيد در حكمت عملى و اخلاق نيز فردى ممتاز و داراى مقاماتى والاست. اكنون بجاست به بيان برخى از صفات اخلاقى و ملكات شايسته انسانى وى بپردازيم.


الف) زهد و تقوى:


آن حكيم بلندمرتبه بر همراهى حكمت نظرى با تهذيب اخلاقى بسيار تأكيد داشت و حكمت بدون تهذيب را نه تنها مفيد نمى‏دانست بلكه باعث گمراهى و ضلالت مى‏ديد و خود نيز در اين زمينه نمونه بود. وى به دستورات و فرايض دينى به عنوان آداب سير و سلوك بسيار اهميّت مى‏داد و به آن سخت پايبند بود. او به معناى تمام كلمه عالمى باتقوا و پرهيزگار بود. به قرآن علاقه‏اى عميق داشت. گويند بسيار قرآن مى‏خواند، به طورى‏كه در هر شب نيمى از قرآن را تلاوت مى‏كرد.


ميرداماد زاهدى به تمام معنا بود. در كتاب غررالحكم از امام على( ع) روايت شده است كه فرمود:« همانا زهد، كوتاه كردن آرزوها و خواسته‏هاى نفس، و خالص گرداندن تمامى اعمال- براى خدا- است». مى‏گويند بيست سال از ميرداماد كار مباح سرنزد. به اين معنا كه هيچ يك از امور جايز را به‏جا نمى‏آورد مگر آن‏كه به حد ضرورت و وجوب مى‏رسيد. آن اندازه مى‏خوابيد كه براى پرداختن به كارهايش تجديد قوا كرده باشد و در پى استراحت برنمى‏آمد مگر آن كه ديگر قادر به فعاليت‏هاى ديگرش نباشد. غذا به گونه و اندازه‏اى مى‏خورد كه توان تحقيق و كارهاى ديگرش را داشته باشد و جز به اين خاطر به خوراك رونمى‏آورد. اين امر در تمام افعال و اعمال و حركات وى جارى و حاكم بود.


ب) نفى حسادت، امتحانى بزرگ:


يكى از مطالبى كه از سجاياى اخلاقى ميرداماد حكايت مى‏كند رابطه دوستانه او با فقيه و عالم برجسته معاصر خود شيخ بهايى( ره) است. ميرداماد و شيخ بهايى دوستان نزديك و صميمى بوده‏اند و دوستى بين اين دو عالم بلند مرتبه معاصر به‏گونه‏اى بوده كه در ميان علماى هم‏عصر كمتر ديده شده است.


با وجود مقام بالاى علمى آن دو بزرگوار و موقعيت و منزلت آنان نزد شاه عباس، در اين دوستى صميمانه خللى پديد نيامد. در زندگى عالمى برجسته كه داراى موقعيّت اجتماعى والا است اين امتحان بزرگى است كه در مقابل عالم همتاى عصر خويش چگونه عمل خواهد كرد. امتحانى كه حكيم وارسته ما نزد خداوند سربلند و موفق از آن بيرون آمد.


دراين‏باره ماجرايى نقل شده است كه علاوه بر حكايت كردن از دوستى و صميميت بين آن دو عالم برجسته نشان دهنده دورى از دنياطلبى و مقام‏خواهى و نمايانگر نفى حسادت در وجود آن بزرگواران آن هم در جايگاهى حساس و لغزنده است.


ماجرا بدين قرار بود: روزى شاه عباس صفوى براى رفتن به منطقه‏اى خوش آب و هوا سوار بر اسب مى‏رفت مرحوم شيخ بهايى و مرحوم ميرداماد نيز همراه اردوى شاه بودند- بسيار اتّفاق مى‏افتاد كه آنان در سفرها همراه شاه بودند.


ميرداماد درشت اندام و تنومند بود به خلاف او شيخ بهايى جثه‏اى لاغر و نحيف داشت. شاه‏عباس تصميم گرفت كه دوستى و صميميت آن دو را آزمايش كند. به همين خاطر نزد مير آمد. اسب ميرداماد در عقب همراهان شاه حركت مى‏كرد و از وجنات آن رنج و زحمتى كه به خاطر سنگينى سوار مى‏كشيد آشكار بود، حال آن‏كه مركب شيخ بهايى به راحتى و چالاكى حركت مى‏كرد گويى كه مى‏رقصيد.


شاه به مير گفت:« به اين شيخ نگاه نمى‏كنيد كه چگونه در حركت با اسبش بازى مى‏كند و در بين مردم مانند جناب شما مؤدب و متين و با وقار حركت نمى‏كند؟»


ميرداماد در جواب شاه گفت:« اى شاه! اسب شيخ ما به خاطر خوشحالى و شعف از اين‏كه چنين كسى بر او سوار است نمى‏تواند در رفتن تأنّى داشته باشد. آيا نمى‏دانى كه چه كسى بر آن سوار است؟»


شاه اين گفتگو را پنهان داشت و پس از مدّتى به شيخ بهايى نزديك شد و به او گفت:« اى شيخ ما! آيا به آن‏كه پشت سرماست نگاه نمى‏كنى كه چگونه بدن او مركب را به زحمت انداخته و آن را به خاطر چاقى بى‏نهايت، خسته و رنجور كرده است؟ عالم بايد مانند تو مرتاض و نحيف باشد.»


شيخ بهايى گفت:« اى شاه! اين‏طور نيست بلكه خستگى‏اى كه بر صورت اسب ظاهر شده به خاطر ناتوانى آن از حمل كردن كسى است كه كوه‏هاى پابرجا، با وجود صلابتشان از حمل او عاجز و ناتوانند.»


ج) استاد كامل:


حكيم فرزانه و عارف يگانه مرحوم ميرداماد استادى كامل به تمام معناى كلمه بود. هدف او از تعليم و تعلّم حكمت، تنها انتقال مفاهيم و اصطلاحات نبود. وى از آموختن حكمت كمال روحى و سير به مقامات بالاى معنوى را منظور داشت و همين امر در نحوه‏ى تعليم و رفتار با شاگردانش تأثير گذاشته بود.


به همين سبب قبل از آن كه طلبه‏اى را در محضر درس خود بپذيرد با او گفتگو مى‏كرد. چيزهايى از او مى‏پرسيد و او را مى‏آزمود، اين مطلب مغاير با روش تدريس اساتيد آن عصر بود چون استادان محصلى را كه براى درس خواندن آماده شده بود نمى‏آزمودند. بلكه ضمن درس به ميزان معلوماتش پى مى‏بردند و اگر مى‏فهميدند كه معلومات او آن‏قدر نيست كه از درس آنها استفاده كند او را نزد استاد ديگرى كه مقدمات را تدريس مى‏كرد مى‏فرستادند.


ميرداماد در خارج از درس نيز به گفتگو و راهنمايى شاگردانش مى‏پرداخت. اين ارتباط معنوى در توجه استاد به سير روحى و فكرى محصل امروز در حوزه‏هاى علميه ما منسوخ شده و كمتر به آن توجّه مى‏شود. در حالى كه آنچه در تعليم و تعلّم، بخصوص در حوزه‏هاى دينى، اهميّت دارد همانا رشد روحى و سير معنوى به همراه تعليم است نه صرفاً انتقال برخى اصطلاحات و مفاهيم.


در اين‏باره ماجراى اوّلين جلسه شركت ملاصدرا، شاگرد برجسته مير، در درس وى ماجرايى الهام‏بخش و آموزنده است. در كتاب« ملاصدرا فيلسوف و متفكّر بزرگ اسلامى» اين واقعه چنين آمده است:


« آن روز ملاصدرا، كه جوانى بيش نبود، هنگام عصر كه موقع تدريس ميرداماد بود در مدرسه حاضر شد سپس نزديك استاد شد. سلام گفت و خود را معرفى كرد و از استاد خواست كه وى را در محضر درس خويش بپذيرد و از علوم برخوردار كند. ميرداماد در آن موقع مردى جوان بود و هر كس او را مى‏ديد، حيرت مى‏كرد چگونه مردى به آن جوانى در مدرسه خواجه، مدرّس حكمت شده است.


ميرداماد بعد از اين‏كه از جوان شيرازى شنيد كه قصد دارد نزد او حكمت تحصيل كند. پرسيد:« اى محمّد آيا تو براى تحصيل حكمت آماده هستى؟»


ملاصدرا گفت:« بلى».


ميرداماد گفت:« آيا مى‏دانى كه براى چه مى‏خواهى حكمت را تحصيل كنى؟»


جوان شيرازى گفت:« براى اين كه اهل معرفت شوم.»


ميرداماد پرسيد»« چرا مى‏خواهى اهل معرفت شوى؟»


محمّد از سؤال مزبور حيرت نمود و گفت:« براى اين‏كه انسان اگر معرفت نداشته باشد ارزش ندارد.»


ميرداماد گفت:« امروز من راجع به فايده حكمت صحبت خواهم كرد. در جلسه درس حاضر شو و آنچه مى‏گويم بشنو و آن‏گاه فكر كن كه آيا مى‏توانى حكمت بياموزى يا نه؟»


ملاصدرا گفت:« اطاعت مى‏كنم و در جلسه درس حاضر خواهم شد.»


بعد از اين كه درس شروع شد استاد جوان گفت:« من در گذشته گفتم كه منظور طالب علم از تحصيل حكمت چه بايد باشد و امروز به مناسبت اين‏كه دوستى جديد پيدا كرده‏ايم كه از شيراز آمده و مى‏خواهد تحصيل كند آن موضوع را به‏طور ديگرى مى‏گويم. منظور از تحصيل حكمت بايد عمل كردن به آن باشد و عمل كردن به حكمت مستلزم اين است كه در درجه اوّل خود را پاك كنيم تا بتوانيم به مقامات بالا برسيم- حكمت عملى-».


پس از اداى مقدمه‏اى مستوفا در اين‏باره ميرداماد بحث آن روز را كه راجع به نظر افلاطون در باب علم بود مطرح كرد. بعد از آن كه درس خاتمه يافت و طلاب مدرسه خواجه مباحثه را آغاز كردند، ميرداماد جوان شيرازى را فراخواند و از طلاب كناره گرفت. او را با خود به سوى حوض مدرسه برد و در كنار حوض نشست و به ملاصدرا گفت بنشيند. پس از اين كه محمّد بن ابراهيم نشست ميرداماد گفت:« اى محمّد! من امروز گفتم كسى كه مى‏خواهد حكمت را تحصيل كند بايد حكمت عملى را تعقيب نمايد و اينك به تو مى‏گويم كه حكمت عملى در درجه اوّل دو چيز است: يكى به انجام رسانيدن تمام واجبات اسلام و دوّم پرهيز از هر چيزى كه نفس بوالهوس براى خوشى خود مى‏طلبد.


به انجام رسانيدن تمام واجبات دين اسلام از اين جهت ضرورت دارد كه طلبه وقتى واجبات را به انجام مى‏رساند از هر يك نتيجه‏اى مى‏گيرد كه به سود اوست. هر دستورى كه جزء واجبات دين اسلام مى‏باشد داراى فايده‏اى است جسمى يا روحى، و عمل كردن به آنها سبب مى‏شود كه طلبه از نظر جسم و روح براى ادراك حقايق حكمت آماده گردد.


دوم اين‏كه كسى كه مطيع نفس اماره شد و مشغول تحصيل حكمت هم گرديد به احتمال قوى از صراط مستقيم ايمان منحرف خواهد گرديد و گرفتار بدبينى خواهد شد.


تو هم اى جوان شيرازى اگر خواهان تحصيل حكمت هستى نبايد از هواى نفس پيروى كنى و خواهش‏هاى نفس امّاره را برآورى. نفس اماره در آغاز هوسهاى كوچك مى‏كند و بعد از اين كه هوسهايش برآورده شد، درخواستهاى بزرگ‏تر مى‏كند و كسى كه خواهان رسيدن به مرحله كمال است بايد از تأمين كوچكترين هوس نفس اماره سركشى كند و نفس سركش وقتى دريافت كه به هوسهاى او اعتنا نمى‏كنند از بوالهوسى صرف‏نظر مى‏كند و ديگر چيزى نمى‏خواهد و از آن به بعد بر اثر سكوت نفس اماره، وسوسه گناه از بين مى‏رود و چون طالب عمل، مرتكب گناه نمى‏شود، روحش براى ادراك حقايق حكمت آمادگى پيدا مى‏كند.


اين اوّلين ديدار ميرداماد با ملاصدرا است و سعى و اهتمام او براى راهنمايى و هدايت شاگردى جوان كه تازه در درس او حاضر شده امرى قابل توجه و در خور تأمّل است.


وفات:


ميرداماد در اواخر عمر به همراه شاه صفى به زيارت عتبات به عراق عرب مسافرت كرد. در آن زمان عراق عرب در محدوده حكومت صفويان بود. آن بزرگوار در بين راه دچار بيمارى شد به‏طورى كه جمعى او را در جايگاهى بر روى دوش مى‏بردند. شاه صفى خود سريعتر حركت كرد و در نجف منتظر ورود مير شد. ليكن حكيم برجسته عصر صفوى در منزل ذى‏الكفل در نزديكى نجف اشرف در سن هشتاد سالگى ديده از دنيا فرو بست و به جهان ابدى سفر كرد. سال وفات وى را 1041 ق گفته‏اند.


پيكر آن حكيم الهى را به نجف اشرف آوردند و شاه صفى به همراه سپاه به استقبال جنازه وى از نجف بيرون آمد و پيكر مطهّر او را با كمال احترام به نجف اشرف رسانيدند و در آستانه روضه حضرت على( ع) دفن كردند.


و بدين‏سان دفتر زندگانى حكيمى برجسته و بزرگ در عالم اسلام، بسته شد و بر تاريخ پرافتخار و پندآموز عالمان دين برگى زرّين و تابناك افزوده گشت. روحش با اولياى خدا قرين باد.


پى‏نوشتها:


1-


2-


3-


4-


5-


6-


7-


8-


9-


10-


11-


12-


13-


14-


15-


16-


17-


18-


19-


20-


21-


22-


كتابنامه‏


1- رياض العلماء و حياض الفضلاء، عبداللّه افندى اصفهانى، تحقيق سيد احمد حسينى، انتشارات كتابخانه آيت‏اللّه نجفى مرعشى( ره).


2- امل الامل، شيخ حرّ عاملى، تحقيق احمد حسينى، مكتبة الاندلس، بغداد.


3- قصص العلماء، ميرزا محمّد تنكابنى، چاپ دوّم، انتشارات علميه اسلاميه.


4- روضات الجنات، محمد باقر موسوى خوانسارى، تحقيق اسداللّه اسماعيليان، كتابفروشى اسماعيليان.


5- اعيان الشيعه، سيد محسن امين، قطع رحلى، انتشارات دارالتعارف للمطبوعات.


6- ريحانة الادب فى تراجم المعروفين بالكنية و اللقب، محمّدعلى مدرس، انتشارات كتابفروشى خيام.


7- مستدرك الوسائل، ميرزا حسين نورى، قطع رحلى، كتابفروشى اسلاميه و مؤسسه اسماعيليان.


8- فهرست مشاهير ايران، دكتر ابوالفتح حكيميان، انتشارات دانشگاه ملى ايران. 9- سلافة العصر فى محاسن الشعراء بكل مصر، سيد على خان مدنى، مكتبة الرضويه.


10- تاريخ فلاسفه ايرانى، على اصغر حلبى، چاپ دوّم، كتابفروشى زوّار.


11- احوال و اشعار شيخ بهايى، سعيد نفيسى، چاپخانه اقبال، تهران 1316.


12- الشواهد الربوبيه فى مناهج السلوكيه، صدرالدين شيرازى، تعليق و تصحيح جلال‏الدين آشتيانى، چاپ دوّم، مركز نشر دانشگاهى.


13- استرآباد نامه، به كوشش مسيح ذبيحى، چاپ دوّم، انتشارات اميركبير.


14- منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران، تصحيح و تعليق جلال‏الدين آشتيانى، چاپ دوّم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.


15- ملاصدرا فيلسوف و متفكر بزرگ اسلامى، هانرى كربن، ترجمه ذبيح‏اللّه منصورى، سازمان انتشارات جاويدان.


16- تاريخ فلسفه در اسلام، ميان محمّد شريف، ترجمه فارسى، مركز نشر دانشگاهى.


17- ديوان ميرداماد، به اهتمام ميرزا محمود شفيعى، مطبعه سعادت.


18- شرح حال و آراء فلسفى ملاصدرا، جلال‏الدين آشتيانى، چاپخانه خراسان.


19- ميزان الحكمة، محمّد محمدى رى شهرى، چاپ دوم، مكتب الاعلام الاسلامى.


20- فوائد الرضويه، شيخ عباس قمى، كتابخانه مركزى.


21- تاريخ عالم آراى عباسى، اسكندربيگ تركمان، كتابفروشى تأييد.


22- تاريخ سياسى و اجتماعى ايران، ابوالقاسم طاهرى، شركت سهامى كتابهاى جيبى، چاپ دوّم.


______________________________

000
[]1) فوائد الرضويه، ص 419؛ تاريخ عالم آراى عباسى، ج 1، ص 146).


[]2) سال وفات وى را 1041 ق گفته‏اند و سن او در هنگام وفات حدود هشتاد سال بوده بنابراين ولادتش در حدود سال 960 ق بوده است).


[]3) محقق كركى فقيه نامدار و مرجع برجسته عهد شاه طهماسب صفوى در پايتخت به سر مى‏برد و از موقعيّت اجتماعى و سياسى بسزايى برخوردار بود. به‏طورى كه شاه طهماسب در اواخر عمر، حكومت و احكام حكومتى را به وى تفويض كرد).


بر زادگاه ميرداماد در هيچ يك از كتب شرح حال تصريح نشده جز در رساله« شرح حال علما و ادباى استرآباد» تأليف محمد صالح استرآبادى كه در عهد ناصرالدين شاه قاجار تأليف شده است. در اين رساله منشأ و محل ولادت ميرداماد استرآباد گفته شد، ليكن اين گفته ظاهراً ناشى از اضافه استرآبادى به نام ميرداماد است و صحيح به نظر نمى‏رسد. رجوع شود به رساله شرح حال علما و ادباى استرآباد كه در كتاب استرآبادنامه ص 140 درج شده است).


[]4) نقل از فوائدالرضويه، ص 419).


[]5) رياض العلماء، ج 5، ص 43).


[]6) امل الامل، ج 1، ص 117).


[]7) آنچه درباره آن فقيه جليل آمده به تمامى برگرفته از كتاب احوال و اشعار شيخ بهايى ص 10- 23 است).


[]8) امل الامل، ج 1، ص 110).


[]9) تاريخ عالم آراى عباسى، ج 1، ص 146).


[]10) همان كتاب و نيز در ريحانة الادب به اين مطلب اشاره شده است كه ظاهراً مأخوذ از عالم آراى عباسى است.( ريحانةالادب، ج 3، ص 68).


[]11) محبوب القلوب، نقل از مستدرك الوسائل، ج 3، ص 425).


[]12) تاريخ عالم آراى عباسى، ج 1، ص 146).


[]13) تاريخ سياسى و اجتماعى ايران، ص 242. در اين كتاب نيش قلم گزنده‏اى به سوى علما و قشر عالمان دينى آن عصر وجود دارد. مؤلف كتاب مانند برخى بر اين نظريه مردود است كه عصر صفوى بخاطر تضعيف تصوف و قدرت‏گيرى فقها عصر انحطاط ادبى و فكرى است. ص 172 و 173).


[]14) ملاصدرا، ص 18، 42 و 57 ملل و نحل علمى بود كه در آن راجع به شناسايى اقوام و مذاهب آنها بحث مى شد).


[]15) تاريخ فلسفه در اسلام، ج 2، ص 445).


[]16) مقدمه منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران، ج 1).


[]17) از همين رو بود كه ملاصدرا پس از مهاجرت از شيراز به اصفهان، تفسير و فقه و حديث را نزد شيخ بهايى و حكمت را نزد ميرداماد تحصيل كرد).


[]18) ملاصدرا ص 58؛ رياض العلماء و فوائد الرضويه).


[]19) منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران، ص 7).


[]20) قصص العلماء، ص 333).


[]21) اين نامه در كتاب شرح حال و آراء فلسفى ملاصدرا ص 224 آمده است).


[]22) قصص العلماء، ص 333).


*طوسى، محمد بن حسن‏


محمد بن حسن طوسى‏


« محمد بن حسن طوسى»، معروف به شيخ طوسى در ماه رمضان سال 385 ق در طوس به دنيا آمد و در همان جا بزرگ شد. طوس در آن زمان، يكى از مراكز علمى مهمّ خراسان بود. وى تا سال 408 ق؛ يعنى تا 23 سالگى، در همان طوس زيست و احتمالا علوم ادبى، فقه، اصول، حديث و كلام را تا آن تاريخ در همان طوس خوانده است.


وى در سال 408 ق به بغداد مهاجرت كرد. ورود شيخ طوسى به اين شهر، در زمانى بود كه مردان علم و فكر و ادب با ديدگاه‏هاى مختلف در آنجا حضور داشتند و علوم عقلى و نقلى را در مراكز علمى بغداد تدريس مى‏كردند.


در آن زمان، شيخ مفيد( 338- 413 ق) رهبرى فكرى شيعه امامى‏مذهب را بر عهده داشت و مجلس درس او محلّ حضور نخبگان فرهنگى و صاحب‏نظران برجسته آن عصر بود. حتّى عالمان ساير گروه‏هاى مذهبى هم در جلسه درس او حضور داشتند. سيد مرتضى علم‏الهدى( م 436 ق) نيز- كه در فنّ مناظره، شاگرد شيخ مفيد بود- مجلسى داشت كه در آن، ميان دانشمندان تمام مذاهب، مناظره صورت مى‏گرفت. بنابراين، وجود فضاى فرهنگى اصيل و درعين‏حال، نوآورى‏هاى بسيار در بغداد، موجب جلب توجّه شيخ طوسى به بغداد و مهاجرت وى به آن شهر شد، همچنان‏كه سنّت سفر براى علم‏آموزى را هم نبايد از نظر دور بداريم. در آن عصر، فقها براى تكميل معلوماتشان به ديگر مناطق اسلامى براى تحصيل و تدريس سفر مى‏كردند، به‏خصوص بغداد كه مركز خلافت و مركز تمدّن اسلامى بزرگ آن روز بود؛ ازاين‏رو، بغداد، بزرگان نام‏آور و برجسته‏اى را از مذاهب مختلف در خود جاى داده بود.


اين شرايط باعث شد كه عالمان بسيارى و از جمله شيخ طوسى، به بغداد مهاجرت نمودند. البتّه استقرار حكومت آل بويه در بغدادِ آن عصر نيز در اقبال شيخ طوسى به آن شهر، بى‏تأثير نبوده است.


شيخ طوسى( رحمه‏الله) با ورود به بغداد، در مجلس درس شيخ مفيد- كه در آن زمان، شيخ متكلّمان و فقيهان شيعه و رئيس آنها شناخته مى‏شد- شركت كرد. او به مدّت پنج سال از درس شيخ مفيد در اصول و كلام استفاده كرد و در همين دوره، تأليف كتاب« تهذيب الأحكام»( شرح كتاب« المقنعة» اثر شيخ مفيد) را آغاز كرد. در اين شرح، تأثير جوّ كلامى بغداد بر شيخ طوسى، مشهود است.


همچنين شيخ طوسى در طول اين مدّت، از درس حسين بن عبيداللَّه غضايرى( م 411 ق) و محمّد بن احمد بن ابى‏الفوارس( م بعد 411 ق) و ديگر اساتيد شيعه و اهل سنّت استفاده كرده است؛ همچنان‏كه آنان هم از او استفاده بردند و از همين روست كه شاگردان بسيارى از مذاهب مختلف، از درس شيخ طوسى استفاده نموده‏اند. در بغداد، سيصد نفر از مذاهب مختلف، در شمار شاگردان شيخ طوسى ذكر گرديده‏اند. پس از وفات شيخ مفيد در سال 413 ق، رهبرى شيعيان امامى‏مذهب به سيد مرتضى علم‏الهدى( 413- 436 ق) رسيد. او برجسته‏ترين شاگرد شيخ مفيد بود.


شيخ طوسى در عصر شاگردى‏اش نزد سيد مرتضى، كتاب« تلخيص الشافي» را- كه انتخاب و ساده‏سازى كتاب سيد مرتضى به نام« الشافي» بود- تأليف نمود. شيخ طوسى اين كتاب را در سال 432 ق به اتمام رساند.


شيخ طوسى كتاب« الرجال» و كتاب« الفهرست» را نيز در عصر سيد مرتضى تأليف نموده است؛ چراكه در كتاب« الرجال» در شرح حال سيد مرتضى با تعبيرات:« أدام اللَّه تعالى أيامه» و« مدّ اللَّه في عمره» از وى ياد كرده است.


شيخ طوسى در اين دوره، از دروس اساتيد ديگرى هم استفاده كرد. هلال بن محمّد بن جعفر حفّار( م 414 ق)، محمّد بن محمّد بن محمّد بن مخلّد( م 419 ق)، احمد بن عبدون معروف به ابن حاشر( م 423 ق) و محمّد بن احمد بن شاذان( م 425 ق) نيز از اساتيد وى بوده‏اند.


پس از وفات سيد مرتضى در سال 336 ق، رهبرى شيعيان به شيخ طوسى رسيد.


او تا سال 448 ق در بغداد اين وظيفه را برعهده داشت و در طول اين دوازده سال، فعاليت‏هاى علمى فراوانى را در بغداد انجام داد. خليفه عبّاسى القائم‏بأمراللَّه( 422- 467 ق) كرسى تدريس كلام را به وى اعطا كرد. اين كرسى تدريس، تنها به عدّه كمى از بزرگان علما و رئيس علماى هر عصر داده مى‏شد. اين تقدير خليفه از شيخ طوسى، حسادت عدّه‏اى را برانگيخت و در نزد خليفه به سعايت از وى پرداختند و او را متّهم كردند كه در كتاب« مصباح المتهجّد» در دعاى روز عاشورا، به صحابه به‏گونه‏اى نامناسب حمله نموده است.


اين نكته باعث شد كه خليفه شيخ طوسى را به‏همراه كتاب مصباحش فرابخواند. شيخ طوسى در حضور خليفه اين اتّهام را نفى كرد؛ ليكن خليفه اين عبارت از دعا را به وى نشان داد كه:« اللَّهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنّي وَ ابْدَأْ بِهِ أَوَّلًا ثُمَّ الثَّانِي ثُمَ الثَّالِثَ ثُمَّ الرَّابِعَ وَ الْعَنْ يزيدَ خامِساً».


شيخ طوسى پاسخ داد: مراد از اين عبارت، آنچه سخن‏چينان فهميده‏اند، نيست؛ بلكه مراد از اوّل ظالم، قابيل( قاتل هابيل، كه اوّلين قاتل بود و اين سنّت را بنا نهاد) و مراد از دومى، قاتل ناقه حضرت صالح( كه نام وى قيدار بن سالف بوده) و مراد از سومى، قاتل يحيى بن زكريا و مراد از چهارمى، عبدالرحمان بن ملجم( قاتل على( ع)) است. اين پاسخ، موجب اعتماد خليفه به صداقت شيخ طوسى شد؛ پس او را اكرام و احترام كرد و از سخن‏چينان انتقام گرفت. به‏واقع، تهمت‏ها و دشنام‏ها در اين عصر بازار گرمى داشت؛ چنان‏كه بسيارى از نويسندگان آن عصر با شيخ مفيد چنين برخورد كردند. اين زمينه‏ها باعث شد كه بغداد به‏عنوان محلّ بروز اين فتنه‏ها درآيد. با ورود سلجوقيان به بغداد در سال 447 ق، راه براى پرورش فتنه باز شد و در سال 448 ق فتنه‏ها به اوج خود رسيد؛ تا جايى كه شيخ طوسى نيز از اين غائله در امان نماند؛ خانه او را خراب كردند و سوزاندند، كتاب‏ها، آثار و دفترهايش را در چند نوبت آتش زدند و كرسى تدريس او را كه خليفه به وى اعطا كرده بود، سوزاندند.


شيخ طوسى در سال 448 ق، پس از فتنه بغداد، به نجف اشرف مهاجرت كرد. وى دوازده سال نيز در اين شهر، كرسى تدريس و نيز رهبرى و مرجعيت دينى را در اختيار داشت. وى در نجف اشرف، زمينه حركت علمى وسيعى را يافت كه از آن به نيكى استفاده نمود و حوزه علميه بزرگ شيعه را در آن شهر پايه‏ريزى كرد.


وى در همين دوره، كتاب« الخلاف» را تأليف كرد كه در آن آراى مذاهب مختلف را گزارش و نقد نمود.


او هر روز درس‏هاى خود را در حرم امير مؤمنان( ع) برگزار مى‏كرد؛ ضمن اينكه كتاب‏هاى متعدّدى را نيز در اين دوره تا آخر عمرش به عالم اسلام ارائه نمود. وى كتاب« الأمالي» را در سال 458 ق؛ يعنى دو سال پيش از فوتش بر شاگردان املا كرد. وى همچنين تأليف كتابى با عنوان« شرح الشرح» در اصول فقه را در دست داشت كه كتابى مفصّل در اين دانش بود؛ ليكن موفّق به اتمام آن نشد.


وفات شيخ طوسى‏


مصادر تراجم، در تاريخ وفات شيخ طوسى اختلاف دارند. در اين‏باره تواريخ متعددى نقل شده كه عبارتند از:« 458 ق»،« 459 ق»،« 461 ق»،« 465»،« 466 ق» و« 460 ق». بيشتر مصادر و معتبرترين آنها،« 460 ق» را ذكر كرده‏اند.


اساتيد


مى‏توان اساتيد شيخ را در چهار گروه، دسته‏بندى كرد:


الف)- مشايخ اجازه: اساتيدى كه به شيخ طوسى اجازه داده‏اند تا كتاب‏هاى خودشان و يا كتاب‏هاى ديگران را كه آنان اجازه نقل آنها را داشتند، نقل كند.


ب)- مشايخ سماع: اساتيدى كه شيخ طوسى از آنها حديث شنيده است. شيخ طوسى، اين اساتيد را ديده، در درس آنان شركت كرده و از آنان حديث يا مطلبى را شنيده است.


ج)- اساتيدى كه شيخ طوسى كتاب‏هايى را بر آنان خوانده و عرضه نموده است و به اين ترتيب، آنها را فراگرفته( تحمّل كرده) است.


د)- اساتيدى كه شيخ طوسى در اسناد كتب روايى يا در لابه‏لاى ساير تأليفاتش از آنان نامى نبرده است؛ ليكن كتب تراجم، در شرح حال‏هاى شيخ طوسى، اين اشخاص را به‏عنوان اساتيد وى نام برده‏اند. اينان احتمالا به استناد اطّلاعات كتب مفقودشده شيخ طوسى شناسايى شده‏اند.


به‏هرحال، اشخاص زير به‏عنوان مشايخ شيخ طوسى، شناخته شده‏اند:


1. احمد بن ابراهيم قزوينى؛


2. احمد بن عبدالواحد بن احمد بزّاز، معروف به ابن حاشر و ابن عبدون؛


3. احمد بن محمّد بن موسى بن صلت اهوازى، معروف به ابن ابى‏الصلت؛


4. جعفر بن الحسين بن حسكه قمى، ابوالحسين؛


5. ابوحازم نيشابورى؛


6. ابوالحسن صفّار يا ابن الصفّار؛


7. حسن بن قاسم محمّدى، ابومحمّد؛


8. حسن بن محمّد بن اسماعيل بن محمّد بن اشناس، ابوعلى؛


9. حسن بن محمّد بن يحيى فحّام يا ابن الفحّام؛


10. حسنبش مقرئ، ابوالحسين؛


11. حسين بن ابراهيم قزوينى، ابوعبداللَّه؛


12. حسين بن ابراهيم قمى، ابوعبداللَّه، معروف به ابن الخياط يا ابن الحنّاط؛


13. حسين بن عبيداللَّه بن ابراهيم غضايرى، ابوعبداللَّه؛


14. حسين بن ابى‏محمّد هارون بن موسى تلّعكبرى؛


15. ابوالحسين بن سوار مغربى؛


16. حمويه بن على بن حمويه بصرى، ابوعبداللَّه؛


17. ابوطالب بن غرور؛


18. ابوالطيب طبرى حويرى قاضى؛


19. ابوعبداللَّه، اخو سروه؛


20. ابوعبداللَّه بن فارسى؛


21. عبدالحميد بن محمّد مقرئ نيشابورى، ابومحمّد؛


22. عبدالواحد بن محمّد بن عبداللَّه بن محمّد بن مهدى، ابوعمرو؛


23. على بن احمد بن عمر بن حفص مقرئ، معروف به ابن الحمّامى؛


24. على بن احمد بن محمّد بن ابى‏جيد قمى؛


25. على بن حسين بن موسى بن محمّد، ابوالقاسم، علم‏الهدى، معروف به سيد مرتضى؛


26. على بن شبل بن اسد وكيل، ابوالقاسم؛


27. على بن ابى‏على محسن بن على تنّوخى، ابوالقاسم؛


28. على بن محمّد بن عبداللَّه بن بشران معدّل، ابوالحسين؛


29. محمّد بن احمد بن شادان، ابوالحسن؛


30. محمّد بن احمد بن ابى‏الفوارس، ابوالفتح؛


31. محمّد بن على بن حشيش، ابوالحسين؛


32. محمّد بن محمّد بن محمّد بن مَخلد، ابوالحسن؛


33. محمّد بن محمّد بن نعمان، ابوعبداللَّه، معروف به شيخ مفيد؛


34. محمّد بن سليمان حمرانى؛


35. محمّد بن سنان؛


36. ابومنصور سكرى؛


37. هلال بن محمّد بن جعفر حفّار، ابوالفتح.


شاگردان‏


1. آدم بن يونس بن ابى‏المهاجر نسفى؛


2. احمد بن الحسين بن احمد نيشابورى، ابوبكر؛


3. اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسين بن بابويه قمى، ابوطالب؛


4. اسماعيل بن محمّد بن حسن بن حسين بن بابويه قمى، ابوابراهيم؛


5. بركة بن محمّد بن بركة اسلامى، ابوالخير؛


6. تقى بن نجم حلبى، ابوالصلاح؛


7. جعفر بن على بن جعفر حسينى، ابوابراهيم يا ابوالحسن؛


8. حسن بن حسين بن بابويه قمى، معروف به حسكا؛


9. حسن بن عبدالعزيز بن حسن جبهانى، ابومحمّد، معروف به معدّل؛


10. ابوالحسن لؤلوئى؛


11. حسن بن محمّد بن حسن طوسى، ابوعلى، معروف به مفيد ثانى( فرزند شيخ طوسى)؛


12. حسن بن مهدى سليقى، ابوطالب؛


13. حسين بن فتح واعظ بكرآبادى جرجانى؛


14. حسين بن مظفّر بن على حمدانى(/ همدانى)، ابوعبداللَّه؛


15. سيد ذوالفقار بن محمّد بن معبد حسينى مروزى، ابوالصمصام؛


16. زيد بن على بن حسين حسينى؛


17. سيد زين بن داعى حسينى؛


18. سليمان بن حسن بن سلمان صهرشتى، ابوالحسن؛


19. شهرآشوب مازندرانى سروى؛


20. صاعد بن ربيعة بن ابى‏غانم؛


21. عبدالجبّار بن على نيشابورى مقرئ؛


22. عبدالعزيز بن نحرير عبدالعزيز بن برّاج، ابوالقاسم؛


23. عبدالرحمان بن احمد نيشابورى خزاعى، ابومحمّد يا ابوعبداللَّه؛


24. عبيداللَّه بن حسين بن بابويه قمى، ابوالقاسم؛


25. على بن عبدالصمد تميمى سبزوارى نيشابورى، ابوالحسن؛


26. غازى بن احمد بن ابى‏منصور سامانى؛


27. كردى بن عكبرين كردى فارسى، ملقّب به حلبى؛


28. محمّد بن احمد بن شهريار، ابوعبداللَّه؛


29. ابومحمّد بن حسن بن عبدالواحد عين زربى؛


30. محمّد بن حسن بن على فتّال فارسى نيشابورى؛


31. محمّد بن عبدالقادر بن محمّد، ابوالصلت؛


32. محمّد بن ابى‏القاسم طبرى آملى كجى، ابوجعفر؛


33. محمّد بن على بن حسن حلبى، ابوجعفر؛


34. محمّد بن على بن حمزه طوسى مشهدى، ابوجعفر؛


35. محمّد بن على بن عثمان كراجكى، ابوالفتح؛


36. محمّد بن هبةاللَّه بن جعفر ورّاق طرابلسى، ابوعبداللَّه؛


37. مطهّر بن ابى‏القاسم بن ابى‏الفضل محمّد بن حسينى ديباجى، ابوالحسن؛


38. منتهى بن ابى‏زيد بن كيابَكى حسينى جرجانى كجى، ابوالمفضّل؛


39. منصور بن حسين آبى، ابوسعد؛


40. ناصر بن عبدالرضا بن محمّد بن عبداللَّه علوى حسينى، ابوابراهيم؛


و...


تأليفات‏


الف)- حديث:


1. تهذيب الأحكام؛


2. الاستبصار في ما اختلف من الأخبار؛


3. الأمالي.


ب)- رجال:


1. اختيار الرجال؛


2. الرجال( معروف به رجال الطوسي)؛


3. فهرست أسماء مصنّفي الشيعة( معروف به الفهرست).


ج)- كلام و امامت:


1. تلخيص الشافي؛


2. الغيبة؛


3. المفصح بالإمامة؛


4. الاقتصاد في ما يجب على العباد؛


5. النقص على ابن شاذان في مسئلة الغارّ؛


6. مقدّمة في المدخل إلى علم الكلام؛


7. شرح مقدّمة في المدخل إلى علم الكلام؛


8. ما يعلّل و ما لا يعلّل؛


9. أصول العقائد؛


10. المسائل في الفرق بين النبي و الإمام؛


11. المسائل الرازية في الوعيد؛


12. ما لا يسع المكلّف الإخلال به؛


13. تمهيد الأصول؛


14. كتاب الكافي؛


15. تعليق ما لا يسع؛


16. مسئلة في الحسن و القبح؛


17. ثلاثون مسئلة كلامية؛


18. اصطلاحات المتكلّمين؛


19. الاستيفاء في الإمامة.


د)- فقه:


1. النهاية في مجرّد الفقه و الفتاوي؛


2. المبسوط في الفقه؛


3. الإيجاز في الفرائض؛


4. الجمل و العقود؛


5. المسائل الجنبلانية؛


6. المسائل الحائرية؛


7. المسائل الحلبية؛


8. مسئلة في تحريم الفقّاع؛


9. كتاب الخلاف؛


10. عمل اليوم و الليلة.


ه)- اصول فقه:


1. العُدّة في أصول الفقه؛


2. شرح الشرح؛


3. مسئلة في العمل بخبر الواحد؛


و)- دعا و عبادات:


1. مصباح المتهجّد؛


2. مختصر المصباح.


ز)- تفسير:


التبيان في تفسير القرآن.


ح)- متفرّقه:


1. مقتل الحسين( ع)؛


2. مختصر في مقتل الحسين( ع)؛


3. مختصر أخبار المختار بن أبى‏عبيدة؛


4. مسئلة في وجوب الجزية على اليهود و المنتمين إلى الجبابرة؛


5. أنس الوحيد؛


6. المسائل الإلياسية؛


7. مسائل ابن البرّاج؛


8. المسائل القمّية؛


9. مسئلة في الأحوال( ر. ك: رحمان ستايش، محمدكاظم، ص 179- 192).


منابع مقاله‏


رحمان ستايش، محمدكاظم، بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه، قم، مؤسسه علمى- فرهنگى دارالحديث، چاپ اول، 1384 ش.