کد مطلب:62602 شنبه 1 فروردين 1394 آمار بازدید:85

وجدان و خود ارزيابي











وجدان يكي از مفاهيم بسيار نزديك به خود ارزيابي است. براي روشن شدن برخي از زواياي بحث خود ارزيابي، بهتر است وجدان به صورت مختصر توضيح داده شده و ارتباط آن با خود ارزيابي مشخص ‍ شود. در مورد وجدان، تعاريف و برداشت هاي مختلفي وجود دارد كه براي رعايت اختصار، تنها به برخي از آن ها اشاره مي شود:

وجدان، در فرهنگ معين اين گونه معنا كرده اند: زمينه مناسب (قوه باطني ) در انسان كه خوب و بد اعمال، به منظور برخورداري از يك كيفيت بالاي مسئوليت پذيري، و توجه خاص به نيك خواهي و عدالت، به وسيله آن ادراك مي شود.[1] .

از ديدگاه برخي دانشمندان علوم اجتماعي و روان شناسي، احساس طبيعي انسان نسبت به وجود خويشتن، و نيز به استعدادها و اعمال خود، وجدان ناميده مي شود. در اين معنا، وجدان عبارت است از: آگاهي مستقيم انسان درباره خويشتن. به عبارت ديگر، وجدان به معناي يك احساس دروني است كه هر كس از طريق آن، جهات اخلاقي كردار و اعمال خود را مورد داوري قرار مي دهد.[2] .

بنابراين، وجدان را مي توان نوعي شخصيت و خود آگاهي نسبت به فعاليت هاي دروني دانست؛آگاهي از وجود من كه در عين حال مي تواند داوري امين نيز باشد.[3] .

به عبارت ديگر، وجدان نيروي تشخيص باطني و فطري در درون انسان است كه بايدها و نبايدها را در مي يابد، و خوبي را از بدي تشخيص مي دهد؛ و آن چنان بر ماهيت اعمال و نيات آدمي آگاهي دارد كه درباره جنبه هاي ارزشي كارهاي او به قضاوت مي نشيند، و ضمن اظهار نظر صريح، قاطع، بجا و بي طرفانه، در مواقع ضروري، عكس العمل لازم را نيز نشان داده و موجب تأثر، پشيماني و حتي عذاب دروني در برابر كارهاي ناپسند، و آرامش و خشنودي در برابر اعمال شايسته مي شود.

روسو معتقد است كه انسان طبيعتا خوب آفريده شده است، و اگر مسير طبيعي خودش را پيدا كند و عوامل اجتماعي، او را از مسير خويش ‍ باز ندارد؛ هر انساني، اخلاقي و داراي ارزش ها و فضايل اخلاقي خواهد بود. در هر انسان نيروي وجدان قرار داده شده كه هم او را به سوي راه صحيح تكامل رهبري كده و هم اگر تخلفي از او سر بزند، او را توبيخ مي كند.[4] .

خداوند متعال در قرآن كريم مي فرمايد:

لا اقسم بيوم القيامة و لا أقسم بالنفس اللوامة؛[5] سوگند به روز قيامت، و سوگند به نفس ملامت گر.

برخي از علما و انديشمندان بزرگ اسلامي، منظور از نفس لوامه در اين آيه شريفه را وجدان انسان دانسته و چنين فرموده اند كه: قرآن از وجدان به نفس لوامه تعبير آورده است. نفس لوامه يعني نفس ملامت گر كه صاحب خود را ملامت مي كند. هنگامي كه انسان كار ناپسندي را انجام داد، اين نفس در درون با او سخن گفته، وي را ملامت مي كند كه چرا چنين كاري را مرتكب گشتي ؟.[6] .

در يك جمع بندي كلي بايد گفت كه وجدان نيرو و كششي دروني است كه اعمال و رفتار انسان را ارزيابي كرده، و خوب و بد آن ها را تشخيص ‍ مي دهد، و آن گاه كه عمل بد و نامطلوبي از انسان مشاهده كرد، او را ملامت و سرزنش مي كند، تا فرد عمل خويش را اصلاح نمايد. بنابراين، مي توان گفت كه وجدان، ابزار و زمينه مناسبي براي ارزيابي كارهاي افراد است.

وجدان كاري همان كاربرد وجدان در محيط كار است، و مي توان آن را محاكمه دروني انسان نسبت به عملكرد فرد در محيط كار دانست. بر اين اساس، وجدان كاري يكي از عوامل و ابزارهاي مناسب و اصلي براي ارزشيابي عملكرد كاركنان از سوي خود آنان (خود ارزيابي ) مي باشد؛ و مديران و مسئولان سازمان ها بايستي تلاش كنند تا با برنامه ريزي و اجرا برنامه هاي مناسب فرهنگي و مذهبي، وجدان كاري را در افراد و كاركنان سازمان تقويت نمايند، تا آنان بتوانند كارهايي را كه در سازمان انجام مي دهند، خودشان ارزيابي كرده و در صورت مشاهده نقاط ضعف، براي اصلاح آن ها و بهبود عملكرد خويش تلاش كنند.

پايان









    1. افجه اي، علي اكبر، بررسي راه هاي عملي تقويت وجدان كاري، اقتصاد و مديريت، شماره 26- 27.
    2. آلن پيرو، فرهنگ علوم اجتماعي، ترجمه باقر ساروخاني، ص 51.
    3. جعفري، محمد تقي، وجدان، ص 10.
    4. مصباح يزدي، محمد تقي، فلسفه اخلاق، ص 83.
    5. مطهري، مرتضي، اسلام و مقتضيات زمان، ج 1، ص 394.
    6. قيامت، آيه 21.